Automobilisten, schippers en piloten zagen afgelopen dagen de prijs voor hun brandstof flink oplopen. Diesel aan de pomp nadert zelfs een recordprijs.

De oorzaak ligt in de Straat van Hormuz. De scheepvaart in die smalle zeepassage viel afgelopen dagen stil door aanvallen van Iran op schepen. Ook in de rest van de Perzische Golf is het transport niet veilig; afgelopen nacht werd een olietanker voor de kust van Koeweit aangevallen.

De zeestraat is daarmee praktisch geblokkeerd. Vloeibaar gas uit Qatar, ruwe olie uit Saudi-Arabië, diesel uit Koeweit of kerosine uit de Verenigde Arabische Emiraten kunnen voorlopig niet de wereld over. En met name van die laatste twee brandstoffen haalt Europa normaal gesproken veel uit dat gebied.

De geblokkeerde Straat van Hormuz uitgelegd:

Benzine raffineert Nederland vooral zelf. Diesel importeert het juist veel. Tot 2023 kwam veel uit Rusland, maar als gevolg van sancties tegen dat land werd er meer uit het Midden-Oosten gehaald. Vorig jaar kwamen er voor het eerst meer dan een half miljoen vaten diesel per dag vanuit die regio naar Europa.

Op land, op water en in de lucht

Zo komen de problemen in de Perzische Golf terecht bij de Nederlandse pomp. De adviesprijs voor diesel is inmiddels 2,33 euro per liter, slechts 4 cent minder dan de recordprijs in 2022.

"Ik heb het gezien", zegt ondernemer Jazz Dijk op het parkeerterrein van een groothandel. "Dus ik rijd deze zo leeg mogelijk en dan hopen dat die iets zakt."

Ondernemer Erik Ižarik heeft daar weinig vertrouwen in. "Ik denk dat het nog een stuk slechter gaat worden." Aannemers op de parkeerplaats zeggen dat ze de gestegen dieselprijs aan klanten moeten doorberekenen.

Ook op de Nederlandse binnenwateren worden de prijsstijgingen gevoeld, blijkt uit een rondgang onder bunkerstations - tankstations voor binnenvaartschippers. De schippers tanken daar gasolie, een soort scheepsdiesel. De bunkeraars hebben het over "hamsteren" en prijzen "waar niemand blij mee is".

Ondernemers Jazz Dijk en Erik Ižarik op de parkeerplaats van een groothandel:

"Vrijdag kostte een kuub gasolie nog 604 euro, nu al 799 euro. Dat is 32 procent meer", zegt Ruud Smit, financieel directeur bij binnenvaartrederij De Jong. Die hogere kosten doen de rederij niet direct pijn. Net als de meeste rederijen heeft De Jong contractueel vastgelegd dat hogere brandstofprijzen doorberekend worden aan de klant. Smit: "Bij de verladers doet het pijn, en als die het doorberekenen doet het alle consumenten pijn, ons allemaal dus."

De prijs van kerosine schoot ook de lucht in afgelopen dagen. In Noordwest-Europa steeg de kerosineprijs deze week met ruim 70 procent, naar zo'n 1400 dollar per ton, de hoogste prijs in vier jaar.

Veel vliegtuigmaatschappijen hebben hun inkoopprijzen voor langere tijd vastgezet. "Daardoor hebben prijsbewegingen in kerosine op de korte termijn slechts beperkt effect op onze kosten", laat Corendon weten. "Als de hogere kerosineprijzen langer aanhouden, kan dat op termijn wel invloed hebben. Voor de komende maanden staan onze brandstofprijzen echter al vast."

Reserves

Wanneer een aanzienlijk deel van de wereldhandel in fossiele brandstoffen wegvalt, gaan landen nadenken of ze wel voldoende brandstoffen ter beschikking hebben.

Zeker in Azië is dat voelbaar. Dat deel van de wereld haalt meer dan Europa zijn brandstof uit de Perzische Golf. China besloot vandaag de export van diesel te staken en Myanmar gaat fossiele brandstof rantsoeneren.

In Europa zijn zulke maatregelen niet aan de orde. Maar er wordt wel nagedacht over het aanspreken van de strategische reserves. "Dat gebeurt in internationaal verband", zegt Gert Jan ten Broeke, directeur van de stichting die over de Nederlandse olievoorraden gaat. "Er is nog geen beslissing genomen. De analyses vinden daar nu plaats."

Nederland heeft genoeg diesel in de strategische reserves om het zo'n tachtig dagen uit te houden. Daarnaast hebben bedrijven in Nederland reserves voor nog zo'n negentig dagen.

De 53-jarige verdachte van een mislukte overval op een juwelier in Lisse wil de rest van zijn leven achter de tralies doorbrengen. De man, die nog een reeks straffen moet uitzitten, zei dat vandaag voor de rechtbank in Den Haag,

"Ik voel meer vrijheid in de gevangenis dan daarbuiten", zei de man volgens Omroep West. "Daarom wil ik de rest van mijn leven in de gevangenis blijven."

Verdachte Juri H. komt oorspronkelijk uit Estland, maar woonde geruime tijd in Sassenheim.

Halloween-masker

Vandaag moest hij voor de rechtbank verschijnen voor een relatief oude zaak. Volgens het Openbaar Ministerie liep hij op 17 mei 2008 een juwelierszaak in Lisse binnen met een halloweenmasker op zijn gezicht. Hij schoot met een vuurwapen in het plafond en de vitrine.

Een medewerker dook onder de toonbank en drukte de alarmknop in. H. zag tegelijkertijd dat zijn vuurwapen het niet meer deed en vluchtte de winkel uit.

Liquidatie

De politie wist hem niet te achterhalen. Totdat hij zelf in 2023 ineens bekende. Hij deed dat in de gevangenis, waar hij een straf uitzat voor een ander misdrijf: de geruchtmakende liquidatie van kickbokser Coen de Nijs in Alkmaar.

Die liquidatie was op 22 juni 2001, op klaarlichte dag in het centrum van Alkmaar. Ook toen ontsnapte H., en ook toen meldde hij zich uiteindelijk zelf terwijl hij vastzat (voor vuurwapenbezit). In 2019 gaf de Est toe de kickbokser te hebben doodgeschoten. Een motief is nooit bekend geworden. H. werd veroordeeld tot zestien jaar.

Celstraf aan het sprokkelen

In de tijdlijn komt de mislukte overval op de juwelier dus na de liquidatie in Alkmaar en ver vóór de veroordeling voor die liquidatie. Dat bracht de Haagse rechtbank vandaag aan het twijfelen of H. wel daadwerkelijk in Lisse was op 17 mei 2008. "U bent hier toch niet nog wat extra jaartjes celstraf aan het sprokkelen?", vroeg de rechter zich hardop af.

Voor het OM is er geen twijfel. "Zijn bekentenis is betrouwbaar en authentiek", aldus de officier van justitie, die twaalf maanden cel eiste.

Tenminste 26 jaar

De vraag is nu wat de rechtbank nu gaat doen. De Est heeft eerder al een overval in Duitsland bekend, waarvoor hij acht jaar cel heeft gekregen. In Estland hangt hem dezelfde straf boven het hoofd, ook voor een overval. Omdat er bovendien de 'reststraf' is voor de liquidatie heeft de 53-jarige man nog ten minste 26 jaar in de cel te gaan.

Of daar twaalf maanden voor de mislukte overval in Lisse bij komen, beslist de Haagse rechtbank over twee weken. Wat de verdachte betreft, kan de straf niet lang genoeg zijn. "In de gevangenis ben ik filosofie gaan studeren. Ik moest concluderen dat ik geen goed leven had geleid", zei hij.

In de gemeente Midden-Groningen is fel protest tegen de aanleg van twee zonneparken. Sinds 2019 zijn er al zeven aangelegd. De inwoners vinden dat wel genoeg en willen dat de lokale politiek ingrijpt.

Omdat op beide plekken nog een omgevingsvergunning moeten worden afgegeven, hopen de inwoners nog invloed te kunnen uitoefenen op de komst van de parken.

In Siddeburen en het nabijgelegen Steendam, midden in het aardbevingsgebied, is de actiegroep Zonnepark Siddeburen Nee in actie gekomen. Op de hoek van de Provincialeweg N33 en de Geerlandweg waar het park gepland staat, kijken we uit op een groot windmolenpark, een hoogspanningsnetwerk en een drukke weg. Verderop staat nog een oude gaswinningslocatie.

In 2023 gingen de actievoerders langs de deuren om te vragen wat de inwoners van het geplande zonnepark vinden. Volgens de activisten bleek 92 procent tegenstander.

Spil in energiewinning

Midden-Groningen, een gemeente met ruim 60.000 inwoners, is al lang een spil in de energiewinning in ons land. Een van de dorpen in de gemeente is Slochteren, waar in de vorige eeuw de Groninger gasbel werd gevonden. In de gemeente kwamen er veel gaswinningslocaties, met aardbevingsschade tot gevolg.

Nu die gaswinning is gestopt, heeft de gemeente een grote opgave voor duurzame energiewinning door zon en wind. Bij de verdeling van de regionale energiestrategie heeft Midden-Groningen aangegeven ruimte te hebben voor 600 hectare aan zonneparken. Daarnaast staat er langs de N33 een windpark met 35 windturbines, verspreid over drie locaties.

Dit is hoe de windturbines en zonneparken verspreid staan over de gemeente:

"Sinds het besluit over de zonneparken is er veel veranderd en de vraag is nu wat er nodig is. Het zou mooi zijn als de stroom die hier wordt opgewekt voor de dorpen zou zijn, maar het gaat naar de datacenters", zegt Derk Smedes van de actiegroep. Zijn mede-actievoerder Patries van der Kamp vult aan: "Eerder werd hier turf gewonnen, toen gas en nu duurzame energie, we voelen ons een beetje een wingewest."

Met de enquête in 2023 wilden de inwoners laten zien dat er geen draagvlak is voor de komst van dit park. Dat was in dat jaar nog een zwaarwegend argument om geen omgevingsvergunning af te geven. Maar in 2024 ging de nieuwe wet in werking en daarin is die voorwaarde vervallen.

Weten wat er te kiezen valt

Toch is de actiegroep doorgegaan. Er zijn volgens de actievoerders nog mogelijkheden om de komst van het park tegen te houden en ze grijpen de gemeenteraadsverkiezingen aan om aan de politieke partijen te vragen om zich uit te spreken. "We willen weten wat er te kiezen valt", legt Smedes uit.

Niet alle partijen hebben die vragenlijst al beantwoord. Want de kwestie blijkt ook voor de lokale politiek een worsteling.

Toch denkt de actiegroep bij de gemeente aan het goede adres te zijn. Want die moet de omgevingsvergunning afgeven. Daarbij moet de gemeente wel rekening houden met allerlei wettelijke en juridische eisen en het geldende landelijke en provinciale beleid. De raad heeft bindend adviesrecht.

Zeer uitgesproken is de lokale partij Gemeentebelangen, de grootste partij in Midden-Groningen. Lijstrekker Jan Velthuis zegt ronduit 'nee' tegen de aanleg van nog meer zonneparken in de gemeente. "Wij zijn niet tegen de energietransitie, maar vinden dat het op deze plek wel genoeg is geweest. Wij zijn koploper in de regio, de gemeenten om ons heen doen veel minder."

Hij vindt een opponent in lijsttrekker Roshano Dewnarain van GroenLinks-PvdA, de op een na grootste partij. "Het is heel ingewikkeld om dit proces nog tegen te houden. Wat we kunnen is de druk verhogen om de voorwaarden voor de komst van dit park zo gunstig mogelijk te maken."

Ook andere partijen vrezen voor juridische gevolgen als de gemeente de hakken in het zand zet. Beide lijsttrekkers zien wel dat het onderwerp de inwoners hoog zit. "We zitten midden in het aardbevingsgebied, de gaswinning heeft diepe sporen achtergelaten bij ons Groningers", benadrukt Dewnarain.

'Ongelijke strijd'

Op meer plaatsen in het land verzetten inwoners zich tegen de komst van zonne- en windparken. De NLVOW, de Belangenvereniging voor omwonenden van windturbines met 500 leden, probeert hen bij te staan. Zij krijgen ook regelmatig hulpverzoeken van actiegroepen tegen zonneparken. De bezwaren variëren van zorgen over de impact op de leefomgeving en over 'horizonvervuiling', tot het verlies van landbouwgrond.

Bestuurslid Jan-Jaap Tiemersma begrijpt de bezwaren, maar ziet veel pogingen om invloed uit te oefenen stranden. "De overheden hebben veel meer budget en kunnen adviesbureaus inhuren, terwijl inwoners al die stukken en rapporten in hun vrije tijd moeten doorspitten. Het is een ongelijke strijd."