In een week tijd zijn 16 doden gevallen bij de protesten in Iran, melden twee mensenrechtenorganisaties in het land. De demonstranten zijn boos vanwege de stijgende kosten van levensonderhoud. In verschillende regio's leiden de protesten tot confrontaties met veiligheidsdiensten.

Het is onrustig in Iran sinds een groep winkeliers vorige week zondag het werk neerlegde in de hoofdstad Teheran, uit protest tegen de inflatie.

De afgelopen week melden zowel staatsmedia als mensenrechtenorganisaties doden en gewonden. Mensenrechtenorganisatie Hengaw spreekt van zeker 17 doden sinds het begin van de protesten, activistennetwerk HRANA houdt het op 16. Ook zouden er 582 mensen zijn gearresteerd. De cijfers kunnen niet onafhankelijk worden geverifieerd.

Inflatie

Door de internationale sancties tegen het regime is de inflatie in Iran torenhoog. De sancties zijn door de Verenigde Naties in september na tien jaar weer ingesteld. Het Westen verdenkt Iran ervan een atoomwapen te ontwikkelen, wat het land zelf ontkent. Binnen zes maanden heeft de Iraanse munt de helft van zijn waarde verloren.

Met name winkeliers met winkels op marktpleinen worden hard geraakt door de sancties. Veel van hun producten worden geïmporteerd en zijn flink daardoor duurder geworden. Nadat winkeliers in Teheran vorige week het werk hadden neergelegd, volgden protesten in andere steden. Ook studenten en jonge werkloze mannen doen eraan mee.

Inmenging VS

Vrijdag sprak president Trump zijn steun uit voor de demonstranten. Hij zei dat als Iran niet stopt met het doden van demonstranten, "de Verenigde Staten hen zullen komen redden". We zijn klaar voor actie", schreef Trump. Het is nog onduidelijk wat hij daarmee bedoelt.

De hoogste leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, zei "niet te bukken voor de vijand". Volgens het bewind is de VS betrokken bij een complot van westerse landen tegen Iran. Vrijdag beschuldigde een lid van de Iraanse veiligheidsraad op X de VS en Israël ervan de demonstraties in Iran aan te wakkeren.

"Gute Nacht, Freunde. Es wird Zeit für mich zu gehen." De eerste regels van het lied van Reinhard Mey klinken al een halve eeuw op de late avond van NPO Radio 1, als intro van Met Het Oog Op Morgen. De eerste aflevering was op 5 januari 1976. Vanavond is de jubileumuitzending, aflevering 18.126.

Oud-presentator Frits Spits noemt Het Oog "het programma waarin de dag tot rust komt". Ook huidig presentator Coen Verbraak prijst de kalmte van het programma: "De hele dag ben je door nieuws heen gejaagd. Aan het eind neem je nog even de dag door. Wat is er gebeurd en wat gaat er morgen gebeuren?"

Chris Kijne weet nog goed dat hij ruim twintig jaar geleden werd gevraagd voor de presentatie van het programma. "Ik kon het bijna niet geloven." Na al die jaren vindt hij het nog steeds een eer om voor het iconische programma te werken.

Dat het nog na een halve eeuw nog bestaat, is volgens Kijne te danken aan het format, "dat staat als een huis en door de jaren heen nauwelijks is veranderd". De herkenbaarheid draagt bij aan de kracht van het programma, vindt hij. "Het begint met een nieuwsoverzicht en de krant van morgen. Het is een goede mix van actualiteiten, achtergronden, cultuur en human interest."

Onderdeel van het vaste format is ook de stem die het programma en de rubrieken aankondigt. 48 jaar lang was dat Hans Hoogendoorn. Toen hij aankondigde te stoppen als stem van het programma, meldden ruim 7200 mensen zich aan om de nieuwe stem van het programma te worden. Een jury koos uiteindelijk voor Nieuwsuur-journalist Hanneke de Jonge.

Waar de meeste programma's slechts één presentator hebben, heeft Het Oog er zeven plus een handjevol invallers. "Dat komt uit de tijd dat iedere omroep nog een eigen avond zendtijd in de week had", zegt Kijne. "Toen Kees Buurman het in 1975 bedacht, was het bijzonder dat er een programma iedere dag van de week op de zender kwam. Als compromis kreeg iedere dag een andere presentator." Dat is altijd zo gebleven.

(Oud-)presentatoren spreken hun waardering uit voor het programma:

Het Oog is ook een journalistieke personalityshow. Presentatoren kunnen wat meer van zichzelf laten zien dan bij andere journalistieke programma's. "Daardoor kun je iets persoonlijker zijn naar de luisteraar toe", zegt Kijne, die probeert in zijn uitzendingen vaak livemuziek en buitenlandse onderwerpen te hebben, onderwerpen waar hij veel affiniteit mee heeft.

Contact met Nederland

Een op de drie luisteraars die om 23.00 uur de radio aan heeft, luistert naar Het Oog. Dat zijn er elke dag zo'n 150.000 en daar komen de volgende dag nog enkele tienduizenden podcastluisteraars bij.

Die zitten deels ook in het buitenland, bleek uit een oproep voorafgaand aan de jubileumuitzending. Er kwamen reacties van vaste luisteraars uit onder meer de Filipijnen, Noorwegen, Chili en Kenia.

Zo leerde Jimmy de Vreede het programma kennen in Parijs, waar hij in 2008 verliefd werd op zijn huidige vrouw. Zij zette elke ochtend in haar eenkamerappartement in het negende arrondissement Het Oog op. "Ik vond dat zeer knus en ben sindsdien luisteraar. Altijd in de ochtend als podcast."

Paul Veter is vaste luisteraar sinds 1989, toen hij student in Delft was. Hij woont al 25 jaar in Canada. Sinds het overlijden van zijn ouders spreekt hij nog zelden Nederlands, maar door het radioprogramma blijft zijn Nederlands op peil.

"Ik ken alle politici bij stem, maar zou hen nooit herkennen. Ik heb laatst Rob Jetten en Henri Bontenbal opgezocht en zij zagen er een stuk leuker uit dan ik dacht", schrijft Veter. "Ik mag dan mijn Nederlands staatsburgerschap verloren hebben, maar Het Oog nemen ze niet van mij af."

De tune

De tune is altijd enigszins omstreden geweest, in het begin omdat hij in het Duits was, later omdat de tekst gaat over roken en drinken, maar toch is hij zo nauw met het programma verbonden, dat afscheid ervan nemen bijna ondenkbaar is.

Luisteraar Corine Verbeek weet nog dat de redactie in 2010 de tune van het programma wilde aanpassen en dat luisteraars zelf een alternatief mochten insturen. "Ik was heel erg verbolgen en heb die nacht lang wakker gelegen." Het bleek een 1-aprilgrap waar zelfs de directie van de NOS vooraf niet van op de hoogte was gebracht.

De jubileumuitzending

Het Oog viert het 50-jarig bestaan met een extra lange uitzending vanuit Theater Walhalla in Rotterdam. De uitzending begint om 22.00 uur en is live te volgen via NPO Radio1, de NPO Luisterapp en is via een livestream ook te bekijken via NOS.nl en de NOS app.

In het eerste uur gaan de presentatoren met elkaar in gesprek over de vaste formule van het programma.

Vanaf 23.00 uur klinkt het programma als vanouds, met bijzondere gasten. Claudia de Breij en Ruud van Nistelrooy praten over vijftig worden, Thom de Graaf praat over zijn afscheid van de Raad van State en zanger Jeangu Macrooy en zijn band brengen tussendoor muziek.

Iets voor 23.00 uur op vrijdagavond (Amerikaanse tijd) kwam het groene licht, samen met een succeswens van de president: 'Good luck and godspeed'. Een kleine vijf uur later keerden de helikopters terug. Aan boord: de president van Venezuela, Nicolás Maduro, in hartje Caracas uit zijn huis gehaald door Amerikaanse elitetroepen. De operatie leidde mondiaal tot verbijstering. Het toonde tegelijk de overmacht van het Amerikaanse leger.

Maandenlang waren de Amerikanen bezig met het plannen van Operation Absolute Resolve. Die begon met het verzamelen van inlichtingen over Maduro, zei luchtmachtgeneraal Dan Caine in een persconferentie: hij is als voorzitter van de Joint Chiefs of Staff de hoogste militair van de VS. Er werd informatie verzameld over zijn dagelijkse routines en verblijfplaatsen tot aan zijn eetgewoontes en huisdieren.

Ondertussen trainden leden van special forces-eenheid Delta Force, een van de best getrainde elitetroepen van het Amerikaanse leger, in een replica van het beveiligde complex waar Maduro verbleef. Dat complex werd door Caine omschreven als een soort militair fort. Ze oefenden onder meer met snijbranders, om voorbereid te zijn op eventuele stalen deuren.

De Delta Force-eenheid werd in 2019 al eens wereldnieuws, omdat zij de missie uitvoerde waarbij IS-leider Baghdadi werd gedood. "Zij zijn speciaal getraind voor dit soort missies, met strategische doelen heel diep in vijandelijk gebied", legt oud-commandant Landstrijdkrachten Mart de Kruif uit. "Die jongens zijn echt the best of the best."

Perfecte omstandigheden

Vanaf begin december was het leger "ready", zei generaal Caine, en was het wachten op de perfecte omstandigheden.

De Kruif legt uit dat dit cruciaal is bij een dergelijke complexe missie. "De vliegers van de helikopters en ook de troepen op de grond hebben bijvoorbeeld nachtzicht nodig. Daar heb je restlicht voor nodig van de maan en de sterren, dus niet te veel bewolking. Daarnaast is het terrein in Venezuela, en in het bijzonder Caracas, extreem moeilijk. Het is heuvelachtig, stedelijk gebied."

Toen de ideale omstandigheden er waren in de nacht van vrijdag op zaterdag begon een operatie waarbij alle onderdelen van het Amerikaanse leger met elkaar samenwerkten. Er stegen 150 helikopters, vliegtuigen en drones op vanaf twintig bases. Ook de elite-helikoptereenheid 160th Special Operations Aviation Regiment vloog mee; die is met speciaal aangepaste toestellen gespecialiseerd in vliegen in het donker, op extreem lage hoogten.

President Trump volgde de operatie live vanuit een kamer op zijn landgoed Mar-a-Lago.

De wereld kreeg pas voor het eerst iets mee van de actie toen er explosies werden gemeld in Caracas. Achteraf bleek dat het uitschakelen van S-300-luchtafweersystemen. De Kruif: "Dat zijn zeg maar Russische Patriot-systemen. Door die uit te schakelen, wat complex is omdat je ze met heel veel dreigingen tegelijk moet verwarren, creëer je een luchtoverwicht. Dat overwicht heb je nodig om die special forces binnen te krijgen."

Ook werd de stroom in een deel van Caracas uitgeschakeld, mogelijk via een cyberaanval. Zo hadden de laagvliegende helikopters met de Delta Force-leden een veilige, beschermde route over Caracas. Zij zetten de militairen op de grond bij het complex, waarna ze richting Maduro trokken en live werden voorzien van informatie. Ondanks vuurgevechten waren ze binnen een paar minuten bij de slaapkamer van de president.

Maduro probeerde nog te ontsnappen door naar een beveiligde ruimte te vluchten, maar hij kon niet op tijd de stalen deur dichttrekken, zei Trump. Vervolgens gaven hij en zijn vrouw zich over, waarna de helikopters net zo snel weer Caracas verlieten als ze er waren binnengekomen.

In onderstaande video een overzicht van wat er tot dusver is gebeurd:

Rond 03.30 uur (Amerikaanse tijd) vlogen ze weer boven de Caribische Zee, nu dus met Maduro aan boord. Een uur later deelde Trump het nieuws over de gevangenneming van Maduro op zijn Truth Social-platform. Aan Amerikaanse zijde vielen geen doden, aldus Trump. Een anonieme bron meldde later dat aan Venezolaanse zijde veertig doden waren gevallen.

Oud-commandant Landstrijdkrachten De Kruif spreekt van een operatie die het Amerikaanse leger "in zijn grootste kracht" toont. "Ze hebben een enorme technologische voorsprong, dat zagen we al in bijvoorbeeld de Golfoorlog", voegt hij eraan toe.

Hij kan ook geen ander land ter wereld noemen dat een dergelijke actie zou kunnen ondernemen, gezien de overdaad aan middelen, kennis en ervaring van de VS bij dit soort missies.

De Kruif: "Het Amerikaanse leger vertrouwt ook volledig op dat technologische overwicht en bij zo'n missie als gisteren wordt het leger volledig in zijn kracht gezet. Maar bij de volgende fase die Trump noemde, een regime change en het runnen van het land, is dat anders. Dan heb je veel minder aan je technologische voorsprong, zagen we heel goed in Irak en Afghanistan."