Langzaam krijgen mensen in Iran weer toegang tot het internet na een van de grootste internetblokkades in de geschiedenis van het land. Die blokkade ontnam wereldwijd het zicht op de gruwelijkheden die zich tijdens de grootschalige protesten daar afspeelden.

Iran zette al vaker internetblokkades in en is lang niet de enige die dat doet. Internetblokkades komen steeds vaker voor, waarschuwde Unesco vorige week. De organisatie baseert zich op cijfers van Access Now, een organisatie die zich inzet voor internetvrijheid.

Organisatie Access Now houdt bij wie er wanneer het internet uitzet:

Mariëlle Wijermars, universitair hoofddocent Internet Governance aan de universiteit van Maastricht, benadrukt de verschillende redenen die er zijn voor de internetblokkades die Acces Now bundelt. Zo werden er in 2024 296 blokkades gemeld, maar ging het slechts in 57 gevallen om een grootschalige afsluiting in een regio of heel land. "Niettemin is er een duidelijke toename en is dit zorgwekkend."

De cijfers tonen ook dat tijdelijke blokkades normaler worden, zegt Wijermars. "Zorgwekkend, want in VN-verband is afgesproken dat als een land toegang heeft tot het internet, die niet beperkt mag worden."

Tegen de verwachting in

"De toename gaat in tegen de verwachting dat controle over het internet steeds subtieler zou worden", zegt Kris Ruijgrok, universitair docent Politieke Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Verwacht werd dat autoritaire staten steeds subtielere maatregelen zouden nemen en niet dat de bevolking volledig zonder internet kwam te zitten.

Ruijgrok deed onderzoek naar internetblokkades in India. "Bijna de helft van de blokkades is in India, maar die zijn meestal heel lokaal en duren kort." Ze worden daar ingesteld in een erg ontvlambare situatie. "Bijvoorbeeld als haatdragende context via sociale media wordt verspreid en groepen tegen elkaar worden opgezet, wat mogelijk geweld uitlokt. Bestuurders in India zitten vaak met de handen in het haar."

Die vertelden ook dat ze het internet lokaal blokkeerden om te laten zien dat ze maatregelen namen. "Consequenties in India zijn er eigenlijk niet. Achteraf wordt ook niet beoordeeld of het wel nodig was."

Over de cijfers van Access Now

De actiegroep houdt sinds 2016 bij wie er wanneer het internet afsluit. Daaronder zijn ook lokale afsluitingen, bijvoorbeeld toen de Britse politie in 2019 de wifi in de Londense metro liet uitzetten tijdens protesten. Ook lange blokkades van één platform tellen mee, net als grotere internetafsluitingen, zoals in Afrikaanse landen waar de overheid dit middel vaak inzet tijdens verkiezingen.

Volgens Ruijgrok zijn de cijfers van Access Now betrouwbaar, maar hij stelt vraagtekens bij de manier waarop de verstoringen worden gepresenteerd, want de actiegroep laat tijdelijke afsluitingen net zo zwaar meetellen als de wekenlange blokkade in Iran deze maand.

Tegen desinformatie

Ook het bestrijden van desinformatie tijdens verkiezingen wordt vaak aangewend als reden voor een internetblokkade, zoals in Uganda deze maand. "Als er sprake is van politieke instabiliteit of van pogingen tot buitenlandse inmenging dan kan een beperking van het internet of sociale media een aantrekkelijke optie lijken", zegt Wijermars. "Maar de maatschappelijke en economische impact is enorm en daarom zelden proportioneel."

"Het argument van desinformatie tegengaan wordt ook misbruikt om eigen propaganda te verspreiden en kritische geluiden te smoren", vult Ruijgrok aan.

Behalve verkiezingen en protesten kan de internettoegang ook worden beperkt door oorlogsvoering, zegt Wijermars. Soms raakt de infrastructuur ook beschadigd door militaire aanvallen, met grote gevolgen voor de burgerbevolking.

In Europa zal het niet snel tot internetblokkades komen, denken beiden. "Niettemin moeten we wel de discussie kunnen voeren over specifieke platforms wanneer die een gevaar gaan vormen voor onze democratische rechtsstaat", zegt Wijermars.

Essentieel voor democratie

Ze wijst op de veranderende koers van X sinds de overname door techmiljairdair Musk. Het platform doet sindsdien bijvoorbeeld minder om desinformatie tegen te gaan.

"De VS bestempelt de Europese regels voor online platforms als censuur en de Amerikaanse veiligheidsstrategie zinspeelt op het actief beïnvloeden van de Europese politiek", aldus Wijermars. "Een platform als X kan daarbij een middel zijn. Die combinatie is riskant."

Voor landen als Nederland, die veel belang hechten aan vrij internet en bescherming van mensenrechten online, is het cruciaal om hiertegen stelling te nemen, zegt Wijermars. "Investeren in het behoud van het open internet is een essentieel onderdeel van het ondersteunen van democratie en mensenrechten wereldwijd."

In het Brabantse Sprang-Capelle heeft de politie vanmiddag na een achtervolging een schot gelost. Dat gebeurde bij het aanhouden van een verdachte, die wordt verdacht van poging tot doodslag of moord. De man raakte bij de aanhouding niet gewond.

Aanleiding voor de aanhouding was een steekpartij die gisteravond plaatsvond in Wijk en Aalburg. Bij dat incident raakte een 29-jarige man zwaargewond. Na onderzoek kreeg de politie een verdachte in beeld.

Vluchtpoging

Die werd vanmiddag rijdend in een auto gesignaleerd in de buurt van Sprang-Capelle. Zodra de verdachte doorhad dat de politie achter hem aan zat, sloeg hij op de vlucht. Toen zijn auto crashte, ging hij te voet verder.

Agenten haalden hem in en er volgde "een confrontatie waarbij de politie zich genoodzaakt voelt een schot te lossen", meldt de politie. De verdachte kon vervolgens worden aangehouden.

De identiteit van de verdachte is niet bekendgemaakt. Ook zijn geen details gemeld over het steekincident van gisteravond.

Vandaag was in de Gazastrook een van de dodelijkste dagen sinds oktober, toen een door de Verenigde Staten bemiddelde wapenstilstand inging. Zeker 31 Palestijnen werden gedood.

De luchtaanvallen vonden plaats in onder meer Gaza-Stad en Khan Younis, een dag voordat Israël de grensovergang bij Rafah met Egypte weer wil openen. De autoriteiten in Gaza spreken van een verdere escalatie terwijl officieel nog een bestand van kracht is.

Volgens hulpdiensten werd in het westen van Gaza-Stad een appartementencomplex gebombardeerd. Daarbij werden een vrouw en meerdere kinderen gedood. In de wijk Sheikh Radwan zou een aanval op een politiecomplex elf levens hebben geëist. Ook vielen er slachtoffers bij aanvallen op tentenkampen in de omgeving van Khan Younis.

Het Israëlische leger zegt dat de luchtaanvallen waren gericht op Hamas-strijders en uitgevoerd zijn na schendingen van het staakt-het-vuren. Volgens het leger kwamen gewapende mannen uit een tunnel bij Rafah tevoorschijn, waarna zij werden aangevallen. In een ander incident zouden militairen gewapende personen hebben gedood in Centraal-Gaza. De Israëlische lezing kan niet onafhankelijk worden geverifieerd.

Heropening Rafah

Mustafa Barghouti, een Palestijnse politicus op de Westelijke Jordaanoever en oprichter van het Palestijnse Nationale Initiatief, zegt op X dat er zeker zeven kinderen en negen vrouwen onder de doden zijn. "Israël heeft het staakt-het-vuren tot nu toe 1320 keer geschonden. In de praktijk is er voor Israël geen wapenstilstand."

De aanvallen komen op een gevoelig moment: Israël heeft aangekondigd om zondag de grensovergang bij Rafah beperkt te heropenen. Dat is voor het eerst sinds mei 2024. De opening maakt deel uit van de afspraken rond het staakt-het-vuren met Hamas.

Israël zegt dat alleen een beperkte groep mensen, na veiligheidscontrole, de grens mag passeren. Humanitaire hulp zou voorlopig niet worden toegelaten. Hamas reageerde dat het verkeer van en naar Gaza zonder beperkingen moet worden toegestaan en riep Israël op zich aan de afspraken te houden.

Inwoners van Rafah melden dat ook in en rond de grensstad luchtaanvallen zijn uitgevoerd en spreken van paniek onder de bevolking. Veel inwoners zeggen niet te begrijpen waarom het geweld oplaait terwijl er werd gehoopt op een voorzichtige versoepeling door de heropening van Rafah.

Humanitaire druk

De humanitaire situatie in Gaza blijft ondertussen kritiek. De VN-organisatie voor Palestijnse vluchtelingen UNRWA zegt dat ruim twee miljoen mensen afhankelijk zijn van noodhulp. Volgens de organisatie leven veel gezinnen nog altijd in tijdelijke onderkomens en hebben honderdduizenden mensen nauwelijks toegang tot gezondheidszorg.

Winterse regen heeft tentenkampen in moddervlakten veranderd, wat het risico op ziektes vergroot. UNRWA zegt wekelijks zo'n 100.000 mensen medische zorg te bieden en tienduizenden kinderen onderwijs te geven in beschadigde schoolgebouwen.

Tegelijk stelt de organisatie dat haar werk ernstig wordt belemmerd door toegangsbeperkingen en logistieke obstakels. Volgens cijfers van de gezondheidsautoriteiten in Gaza zijn sinds het begin van de oorlog in oktober 2023 meer dan 71.000 Palestijnen gedood. Israël meldt dat bij de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 ongeveer 1100 mensen in Israël omkwamen en zo'n 250 mensen werden ontvoerd.

Donderdag erkende een hoge Israëlische militaire functionaris voor het eerst dat het dodental dat door het ministerie van Volksgezondheid in Gaza wordt gemeld, grotendeels accuraat is.

Tweede fase Gaza-plan

Tegelijk wordt achter de schermen gewerkt aan de tweede fase van het Amerikaanse Gaza-plan. Diplomaten zeggen dat Washington inzet op een langdurigere regeling die veiligheid en wederopbouw moet combineren. Volgens betrokkenen zou in die fase een overgangsbestuur ontstaan waarin Palestijnse technocraten een grotere rol krijgen, met steun van Arabische landen en internationale organisaties.

Het idee is om het dagelijks bestuur in Gaza te stabiliseren, terwijl tegelijkertijd wordt voorkomen dat Hamas zich militair opnieuw kan versterken. Daarbij wordt gedacht aan strengere controle op grensovergangen en internationale veiligheidsafspraken.

Het plan is nog niet in detail uitgewerkt en veel onderdelen liggen gevoelig. Zowel Israël als Hamas heeft zich er publiek nog niet over uitgesproken. Diplomaten benadrukken dat verdere stappen afhankelijk zijn van het standhouden van het staakt-het-vuren en van afspraken over humanitaire toegang en wederopbouw.