De Nationale Ombudsman en de Kinderombudsman waarschuwen voor de nieuwe asielwetten die momenteel bij de Eerste Kamer liggen. Ze roepen Eerste Kamerleden op kritisch naar de wetten te kijken.

Het gaat om de wetsvoorstellen van oud-minister Faber (PVV) die moeten leiden tot "het strengste asielbeleid ooit" in Nederland. Vlak voor Kerst stemde een meerderheid van de Tweede Kamer in met de twee nieuwe asielwetten.

Daarin staat onder meer in dat het strafbaar wordt om illegaal in Nederland te verblijven. De ombudsmannen maken zich vooral zorgen over de gevolgen daarvan voor kinderen. Oud-asielminister Van Weel, die Faber opvolgde, vond het niet nodig om de wetten te toetsen aan kinderrechten, omdat de wet alleen over volwassenen gaat.

"Als ouders strafbaar worden gesteld, raakt dat hun kinderen", zegt Kinderombudsman Margrite Kalverboer, die wijst naar het toeslagenschandaal als voorbeeld. "Daarom moeten we die gevolgen vooraf goed bekijken en waar mogelijk voorkomen." Ze roept de Eerste Kamer op om alsnog om zo'n kinderrechtentoets te vragen.

Tweestatusstelsel

Daarnaast uiten de ombudsmannen opnieuw kritiek op de andere maatregelen die met de nieuwe asielwetten worden geregeld. Zo wordt een verblijfsvergunning korter geldig, van vijf naar drie jaar. Verder wordt het met de nieuwe regels lastiger om familie over te laten komen naar Nederland en komt er een zogenoemd tweestatusstelsel.

Daarin worden vluchtelingen opgedeeld in twee groepen: mensen die zijn gevlucht omdat ze gevaar lopen vanwege hun etniciteit, geaardheid of geloof en een groep die is gevlucht voor oorlog en geweld. Deze groep moet op termijn in principe terugkeren en krijgt ook minder rechten.

Nog langere wachttijden

De ombudsmannen spreken van "wetgeving voor de bühne" en vrezen dat de nieuwe wetten tot nog langere wachttijden zullen gaan leiden in de hele asielprocedure.

Ook de IND, de organisatie die asielaanvragen in Nederland afhandelt, waarschuwt hiervoor. Doordat verblijfsvergunningen korter geldig worden moet de IND bijvoorbeeld veel vaker controles uitvoeren, terwijl er nu al een enorme wachttijd is. Op een tweede gesprek bij de IND moeten asielzoekers nu al ruim twee jaar wachten.

"De manier waarop de overheid tienduizenden asielzoekers en statushouders behandelt, heeft de ondergrens bereikt", zegt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen daarover.

Nieuwe Europese regels

Daarnaast gaan er deze zomer ook Europese regels rond migratie in, het zogenoemde Europese migratiepact. "Dat vertroebelt", zegt Van Zutphen in een interview in Trouw. "In Den Haag loopt nu alles door elkaar heen: de twee asielwetten, het Europese migratiepact, de strafbaarstelling van illegaliteit. Het is een spaghetti geworden. Voor de uitvoerbaarheid, duidelijkheid en rechtszekerheid is dat geen goed idee. Dat is vragen om problemen en in mijn geval is dat vragen om klachten."

Vorig jaar uitten de ombudsmannen ook al kritiek op de asielwetten van toenmalig minister Faber. Ze waarschuwden in een brandbrief voor de gevolgen voor de hele samenleving als de wetten worden ingevoerd.

Het regeringsvliegtuig hoeft hij er niet voor te pakken, maar premier Jetten maakt vandaag wel degelijk zijn eerste buitenlandse reis. België is de bestemming. Het programma heeft veel weg van een middagje speeddaten. Binnen een paar uur ontmoet hij in Brussel de drie kopstukken van de Europese Unie, NAVO-baas Rutte en de Belgische premier De Wever.

Jetten en zijn ministersploeg willen binnen de Europese Unie duidelijk een andere toon aanslaan dan het kabinet-Schoof: een uitgestoken hand in plaats van een vuist op tafel. Onder het vorige kabinet is de invloed van Nederland in de EU afgenomen. Jetten wil dat gezag terugwinnen.

Wie ontmoet Jetten in Brussel?

De eerste buitenlandreis van premier Schoof ging ook naar Brussel. Hij stelde daar vooral veel eisen. Zo wilde Nederland uitzonderingen op het asiel- en mestbeleid. Die uitzonderingen kwamen er niet.

Jetten ziet de EU niet als een instantie die vooral lastige regels oplegt. Hij vindt een sterk Europa van groot belang voor Nederland, of het nu gaat om veiligheid of economie. Juist daarom wil hij zich constructief opstellen, stelde hij in het coalitieakkoord.

Lastige dossiers

De komende tijd moet duidelijk worden wat dat in de praktijk betekent. Er liggen lastige dossiers, zoals een mogelijke uitbreiding van de EU met nieuwe lidstaten, waaronder Oekraïne.

Ook moet er een nieuwe EU-begroting komen. Blijft Nederland zich verzetten tegen een groter EU-budget en een grotere Nederlandse bijdrage? En wat te denken van het door Nederland zo verfoeide gezamenlijke lenen? Het zijn onderwerpen waarover het nieuwe kabinet in het coalitieakkoord een constructieve toon aanslaat, maar waarover binnen de coalitie heel verschillend wordt gedacht.

De ontmoetingen in Brussel van vandaag zijn vooral bedoeld als persoonlijke kennismaking. Toch zullen Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en António Costa, voorzitter van de club van regeringsleiders, benieuwd zijn naar de inzet van de nieuwe Nederlandse premier. Ook zullen zij willen weten hoe Jetten denkt zijn ambitie waar te maken, terwijl hij in Nederland afhankelijk is van oppositiepartijen in de Tweede Kamer.

Trendbreuk

CDA-Europarlementariër Jeroen Lenaers voorspelt dat er in Brussel vooral vragen zullen zijn over de werking van een minderheidskabinet, omdat zulke kabinetten in de EU een zeldzaamheid zijn.

De toon van het nieuwe kabinet is volgens de CDA'er juist heel duidelijk. Hij verwacht dat Jetten in Brussel een 'warm welkom' krijgt, "omdat deze nieuwe regering als trendbreuk met de vorige een sterke pro-Europese koers vaart en ook aan het stuur wil staan in Europa, in plaats van als een emmer achter de boot te hangen".

Mohammed Chahim zit in het Europees Parlement voor GroenLinks-PvdA, in de Tweede Kamer de grootste oppositiepartij. Hij hoopt dat Jetten zich hard zal maken voor het vergroenen van de economie, een belangrijk thema binnen de EU. Chahim zou vooral willen dat Jetten zich in Brussel net zo opstelt als in zijn tijd als minister voor Klimaat en Groene Groei. "Hij zag dat de toekomst van de industrie lag in energieonafhankelijkheid en het vergroenen van de industrie."

Oud-collega Rutte

Bij de NAVO hoeft Jetten zich niet meer voor te stellen. Hij kent Mark Rutte goed, onder meer uit de tijd dat zij samen in het kabinet zaten. Toch gaat hij ook bij hem langs. Sinds een Nederlander de dagelijkse leiding heeft over NAVO zijn de banden met Den Haag warmer dan ooit. Die korte lijntjes zal Jetten willen behouden. Bovendien heeft Rutte ongetwijfeld nog enkele tips uit zijn tijd als premier.

Waarschijnlijk staan Rutte en Jetten in hun gesprek ook stil bij de situatie in het Midden-Oosten, al staat dat onderwerp officieel niet op de agenda. Hoe dan ook zal Rutte het toejuichen dat Nederland investeert in defensie en dat de steun aan Oekraïne overeind blijft.

Op die punten zijn er duidelijke overeenkomsten met het vorige kabinet, dat als het om de NAVO ging gold als een van de braafste jongetjes van de klas.

Over twee weken is Jetten opnieuw in Brussel. Dan is hij voor het eerst bij aanwezig bij een EU-top en ontmoet hij - over speeddaten gesproken - de regeringsleiders van alle 27 EU-landen.

Zaterdag werd de Iraanse opperleider ayatollah Khamenei gedood bij de Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran. 'Regime change' zou een doel zijn waar de VS en Israël op uit zijn: een Iraanse regering met andere machthebbers. Maar is dat wat ze met de liquidatie van Khamenei en de aanhoudende aanvallen op het land bereiken? Hoe stevig zit het Iraanse regime nog in het zadel?

Zondag werd in Iran een driekoppige overgangsraad benoemd, bestaande uit Alireza Arafi, als de tijdelijke opvolger van Khamenei, president Pezeshkian en Gholamhossein Mohseni Ejei, het hoofd van de rechterlijke macht. Samen zijn zij verantwoordelijk voor het landsbestuur, totdat er een nieuwe ayatollah wordt benoemd.

"Dat klinkt georganiseerd, maar de dood van Khamenei leidt tot een machtscrisis in de regering", zegt Yaghoub Sharhani, Iran-kenner en journalist bij de Groene Amsterdammer. "Khamenei was een onmisbare schakel. Hij onderhield nauw contact met de staatsmedia, de Revolutionaire Garde, het leger en milities zoals Hezbollah in Libanon. Hij wist alles, het zal heel moeilijk zijn om hem te vervangen."

'Onthoofdingsstrategie'

Volgens Sharhani leiden de aanvallen overal in het land tot chaos. Niet alleen kopstukken van de regering en het leger zijn doelwit, ook honderden andere doelen worden aangevallen: legerbases, politiebureaus en allerlei instituties. "Het hele systeem staat op losse schroeven."

Ook leiders van de Revolutionaire Garde zijn gedood. "De aanhoudende onthoofdingsstrategie kan de Garde uiteindelijk dwingen nieuwe, minder ideologische bestuurlijke figuren uit de lagere kaders naar voren te schuiven. Die zijn er ook", zegt Sharhani. "Voor een deel van de Garde is het gewoon een baan; zij willen overleven en zich niet opofferen voor het regime."

De Revolutionaire Garde houdt zich samen met het Iraanse leger nu bezig met de verdediging van het land en het uitvoeren van tegenaanvallen. "Het is de vraag of ze dit gaan volhouden, het gevecht tegen twee militaire grootmachten", zegt Iran-deskundige Peyman Jafari. "Want als de Revolutionaire Garde bezwijkt of als er splitsingen ontstaan, dan gaat ook het regime verder wankelen."

Zwakkere figuren blijven over

Duidelijk is dat de Iraanse elite door het verlies van Khamenei voor een dilemma staat. Juist om de eenheid te bewaren en kracht uit te stralen is het belangrijk dat de leider snel vervangen wordt, zegt Sharhani, maar de aanhoudende bombardementen en de gerichte 'onthoofdingsstrategie' van Israël en de Verenigde Staten maken dat risicovol.

"In korte tijd zijn er bij de luchtaanvallen veel kopstukken gedood. Vooral de Israëliërs zijn daar meester in, ze weten precies wie ze waar en wanneer kunnen vinden. Zo wordt de structuur van de regering laag voor laag weggevaagd, zodat alleen de zwakkere en minder ideologische figuren overblijven", zegt Sharhani. "En dat is precies waar ze op uit zijn."

Jafari denkt dat als er nu een nieuwe ayatollah wordt benoemd, de kans groot is dat ook hij snel zal sneuvelen. "Dan is het beter om te wachten met de bekendmaking totdat de aanvallen zijn gestopt."

Meer nodig dan luchtaanvallen

Maar wanneer de VS en Israël stoppen met bombarderen is niet duidelijk. Sowieso is onduidelijk wat het einddoel is. Afgelopen weekend zei de Amerikaanse president Trump dat het ging om het verjagen van de Iraanse machthebbers, maar maandag zaaide minister Hegseth van Defensie verwarring toen hij op een persconferentie benadrukte dat het toch niet om 'regime change' ging.

Later op de dag meldde Trump dat de VS is voorbereid op een 'militaire campagne' van vier tot vijf weken tegen Iran. Eerder sprak hij nog over een paar dagen.

Hoe dan ook, voor het volledig wegvagen van het Iraanse regime is meer nodig dan aanvallen vanuit de lucht, denkt Sharhani. "Dat vergt een lange adem en aanwezigheid van troepen op de grond. Maar daar zit Trump niet op te wachten, zeker niet in het jaar van de tussentijdse verkiezingen."

"Ik denk dat Netanyahu Trump een te rooskleurig verhaal heeft voorgeschoteld over het doden van Khamenei. Iran is niet hetzelfde als Venezuela en nu zit Trump met de gebakken peren", zegt Jafari. "De hele regio wordt nu meegezogen in deze oorlog en een exit-strategie is er niet."

Rol van het volk

Aan de top regeert de chaos en de Revolutionaire Garde houdt zich voorlopig bezig met de verdediging van het land en minder met de repressiemachine. In dat vacuüm ligt er misschien een kans voor het Iraanse volk, denkt Sharhani.

Trump deed een beroep op de Iraniërs zelf om de machthebbers weg te werken, maar mensen zijn bang en vluchten de stad uit, zegt Jafari: "Ze moeten zichzelf en hun familie beschermen. De straat op gaan om te protesteren is nu niet hun prioriteit."