Duizenden voormalige IS-strijders zijn de afgelopen weken overgebracht van Syrië naar Irak. Volgens de autoriteiten in Irak zijn daar ook Nederlanders bij. Het is nog niet duidelijk om wie het gaat. Advocaten hebben geen contact met hen kunnen leggen.

Jarenlang zaten de IS-strijders vast in gevangenissen in het noordoosten van Syrië, die werden gerund door de Koerdische SDF-militie. Vrouwen en kinderen zitten in andere Syrische detentiekampen.

Begin dit jaar braken er gevechten uit in het noordoosten van Syrië tussen de regeringstroepen en de SDF-militie. De Koerdische strijders zeiden daarna de gevangenissen niet langer onder controle te hebben. Beide partijen beschuldigden de ander ervan gevangenen te hebben laten ontsnappen.

61 nationaliteiten

Eind vorige maand zei het Amerikaanse leger te zijn begonnen met het verplaatsen van IS-gevangenen naar gevangenissen in Irak. Enkele dagen geleden zei de VS dat er meer dan 5700 IS-gevangenen zijn overgebracht.

De Iraakse autoriteiten bevestigden dit en meldden dat er 61 verschillende nationaliteiten onder de gevangenen zijn. Het liefst wil Irak dat deze landen hun burgers komen ophalen om in eigen land te vervolgen. Dat wilden de Koerden overigens ook.

Irak is bang dat IS-terroristen in Syrië vrij zouden komen en weer zouden hergroeperen. Tegelijkertijd zitten ze er niet op te wachten om alle gevangenen te moeten herbergen. Hun gevangenissen zitten al overvol.

'Geen voornemens om terug te halen'

Nederland heeft officieel geen diplomatieke banden met de Koerden. Dat geldt wel voor Irak. Het ministerie van Justitie en Veiligheid laat weten dat nu geen mensen worden teruggehaald naar Nederland.

"Het kabinetsstandpunt is dat berechting van uitreizigers en de tenuitvoerlegging van gevangenisstraffen in de regio moeten plaatsvinden", laat een woordvoerder van het ministerie weten.

"Ondanks de veranderende situatie in Syrië en Irak zijn er op dit moment geen voornemens om uitreizigers met een Nederlandse link terug te halen. Indien sprake is van verzoeken tot repatriëring zal het kabinet in iedere casus alle omstandigheden en factoren wegen, waarbij onder meer rekening wordt gehouden met de nationale veiligheid."

'Verantwoordelijkheid nemen'

"Europese landen moeten hun verantwoordelijkheid nemen voor hun burgers", zegt mensenrechtenadvocaat Hoshyar Malo. "Ze moeten vragen om hun uitlevering en ze laten veroordelen volgens hun rechtssysteem, niet volgens het Iraakse rechtssysteem." Het is ook de vraag of bijvoorbeeld de bewijslast en alle dossiers - in de chaos - zijn meegegaan naar Irak.

Het is ook belangrijk voor de slachtoffers van IS-strijders dat de daders veroordeeld worden, zegt Malo "Het idee is niet om wraak te nemen, rechtvaardigheid is het doel. Je kunt de zaak IS niet sluiten zonder rechtvaardigheid."

Hoeveel Nederlanders zitten er in Syrië?

Uit gegevens van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) blijkt dat er eind vorig jaar zo'n vijftien Nederlanders in Syrische gevangenissen zaten. Ze zaten vast op verschillende plekken in gevangenissen die door de Koerden werden bewaakt.

Ook waren er nog zo'n vijf vrouwen met 25 minderjarige kinderen in de opvangkampen in het noordoosten van het land. Uit het Al Hol-kamp zijn de afgelopen weken duizenden mensen ontsnapt, onder wie mogelijk Nederlandse vrouwen en kinderen.

De NOS sprak met de broers en vader van een van de Nederlandse Syriëgangers. De toen 21-jarige man vertrok ruim elf jaar geleden plotseling naar Syrië en zit sinds 2018 vast. Al jaren hebben ze niets van hem gehoord. Nog altijd tasten ze in het duister waarom hij vertrok.

Wat hij deed in Syrië weten ze niet. Wel weten ze dat hij in 2018 weg wilde. Hij werd gevangengenomen door de Koerden. Sinds 2019 hebben ze niets meer van hem gehoord.

Even was er hoop bij de familie, toen het regime van Assad viel. Maar sinds de chaos van begin dit jaar is er extra ongerustheid.

'Gevoelige kwestie'

Ze hopen dat de politiek in actie komt, nu hun broer en zoon waarschijnlijk in Irak zit. "Ik weet dat het een politiek gevoelige kwestie is, maar tegelijkertijd hebben we te maken met de Nederlandse rechtsstaat en de kernwaarden daarvan", zegt een van hen.

"Er kunnen contacten gelegd worden tussen onze regering hier en de regering daar", zegt een broer. Tegelijkertijd staat Irak niet bekend als land waar mensenrechten worden gerespecteerd, zegt hij.

Doodstraf

Mensenrechtenorganisaties wijzen erop dat Irak regelmatig gevangenen executeert. Een Nederlandse gevangene kan in Irak ook de doodstraf krijgen, zegt Malo. "Vooral als Nederland niet om uitlevering van de gevangene heeft gevraagd."

Bovendien is het de vraag wat de jarenlange opsluiting in gevangenissen voor negatieve gevolgen kan hebben (vrouwen zitten in kampen, mannen in gevangenissen). Eerder vertelde een gevangenebewaker tegen de NOS dat de kampen in feite een tijdbom zijn, waarin IS-strijders elkaar beïnvloeden.

Midden-Oosten-correspondent Daisy Mohr en cameravrouw Edmée van Rijn gingen eind vorig jaar naar het detentiekamp Al Hol in Syrië en spraken met de Nederlandse gevangene Yassin el M. uit Den Haag:

Het is belangrijk dat Nederland verantwoordelijkheid neemt, vinden ook de familieleden die de NOS sprak. Ze wijzen erop dat het niet gaat om grote aantallen. "We hebben een systeem dat ervoor kan zorgen dat mijn zoon en anderen kunnen re-integreren", zegt de vader.

"Het lijkt alsof we aan ons lot worden overgelaten", zegt een van de broers. Er wordt door de NCTV aangeraden om zelf af te reizen, familieleden uit de gevangenis te halen en naar de Nederlandse ambassade te brengen, zegt hij. "Maar dat klinkt bijna als een zelfmoordmissie, dat wij als jonge gasten die kant op moeten."

In aanloop naar de raadsverkiezingen van 18 maart is voor de meeste gemeenten de Stemwijzer online gegaan. Kiezers kunnen met behulp van stellingen over lokale thema's meer te weten komen over de standpunten van partijen die meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen.

Dit jaar is voor 258 van de 340 deelnemende gemeenten een Stemwijzer opgesteld. Dat zijn er veel meer dan vier jaar geleden toen de stemhulp voor kiezers in 55 gemeenten beschikbaar was. Een andere stemhulp, het Kieskompas, is gisteren voor inwoners van 49 gemeenten online gegaan.

Om voor meer gemeenten een Stemwijzer op te stellen is initiatiefnemer ProDemos dit jaar voor het eerst de samenwerking aangegaan met DPG Media. Lokale journalisten van de regionale titels, zoals Het Parool, Brabants Dagblad en Tubantia, dachten mee over actuele politieke onderwerpen. Per gemeente leverde dat 25 tot 30 stellingen op.

Technische fout

Wie de kieshulp wil invullen kan op Stemwijzer.nl een gemeente aanklikken en krijgt vervolgens de lokale stellingen te zien. Bedoeling was dat kiezers zouden worden doorverwezen naar de betrokken regionale krant, maar daar krijgen niet-abonnees van het AD en de regiotitels een inlogscherm te zien.

Dat is in strijd met de gemaakte afspraak dat de stemhulp voor alle gebruikers toegankelijk moet zijn. Volgens een woordvoerder van stichting ProDemos gaat het om een technische fout bij DPG en zullen de Stemwijzers "zo snel mogelijk" zonder inlog of betaalmuur beschikbaar worden op de krantenwebsites. Tot die tijd zijn de Stemwijzers op de site van ProDemos in te vullen.

Miljoenen keren ingevuld

Het is aan gemeenten om al dan niet een stemhulp op te laten stellen en een aanbieder te kiezen. Stemwijzer vergelijkt bij een opdracht vervolgens de standpunten van alle partijen die lokaal deelnemen aan de verkiezingen, tenzij een partij daar niet voor voelt. De kieshulp is beschikbaar in het Nederlands, Fries en Engels.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van november vulden ruim 8 miljoen bezoekers de Stemwijzer volledig in, meldt ProDemos op haar website. De 55 kieshulpen die de stichting voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 opstelde werden ruim 1,6 miljoen keer volledig ingevuld. Daarbij bleken de dag voor de verkiezingen en verkiezingsdag zelf het populairst.

Rusland heeft niet genoeg manschappen aan het front in de oorlog met Oekraïne en ronselt daarom steeds meer Afrikaanse mannen. Vaak worden ze onder valse voorwendselen naar Rusland gelokt en op de gevaarlijkste plekken ingezet.

In een buitenwijk van de hoofdstad Nairobi wordt gerouwd. Moeder Bibiana Wangari droogt haar tranen terwijl ze naar kinderfoto's kijkt van haar zoon Charles Waithaka. Hij kwam op 30-jarige leeftijd om aan het front in Oekraïne nadat hij op een landmijn stapte.

"Charles was een zachtaardige jongen die een goede baan had bij een fabriek. Maar hij kreeg veel geld aangeboden om in Rusland te gaan werken. Hij wilde een beter leven voor zichzelf en voor mij."

Eenmaal aangekomen in Rusland bleek de werkelijkheid anders. Hem wachtte geen baan in een fabriek, maar hij moest een contract in het Russisch ondertekenen dat hij niet kon lezen. In plaats van de beloofde baan als onderhoudsmonteur kreeg hij een korte militaire training en werd hij naar het front gestuurd. "Hij wist niet hoe hij moest schieten en had nog nooit een geweer vastgehad", zegt zijn moeder.

Wangari laat foto's zien die Charles stuurde. Hij heeft een uniform aan en zit in de sneeuw. Er zijn ook beelden met andere Afrikaanse mannen en met Russische militairen. "Ze vertelden hun dat ze video's en foto's moesten maken waarop ze lachten, zodat wij thuis zouden denken dat het goed met hem ging. Maar dat is een leugen." Ze laat een wanhopig voicebericht horen waarin Charles huilt en vraagt om terug naar huis te mogen. Maar dat was geen optie.

Steeds meer mannen

Charles is geen uitzondering. Een groeiend aantal Afrikaanse mannen vecht mee aan de Russische zijde tegen Oekraïne. Hun worden veelal banen met goede salarissen beloofd door Russische rekruteerders en Afrikaanse wervingsbureaus die met hen samenwerken.

Ook via campagnes op sociale media worden ze naar Rusland gelokt. Soms gaat het om mannen met een militaire achtergrond en weten ze wat ze gaan doen. Maar een groot deel van de mannen wordt voorgelogen dat het om civiele banen gaat, zoals chauffeur, kok of fabrieksarbeider, of om banen bij het leger, maar niet in een gevechtsfunctie.

Het onderzoekscollectief All Eyes On Wagner documenteert in zijn rapport The Business of Despair ruim 1400 Afrikaanse strijders uit 35 landen die tussen 2023 en medio 2025 voor Rusland gingen vechten. Het werkelijke aantal zou volgens ander onderzoek mogelijk tussen de 3000 en 4000 liggen.

De 31-jarige Keniaan Dancan Cheng wist uit Rusland te ontkomen. Volgens hem worden de Afrikaanse mannen slecht behandeld. Zo krijgen ze weinig te eten en moeten ze vaak naar gevaarlijke gebieden. Ook gaan op sociale media verschillende video's rond waarin Afrikaanse mannen racistisch worden bejegend door Russische stemmen.

"Ze offeren Afrikaanse mannen op", zegt Cheng in een parkje in Nairobi. "Ze beloven ons veel geld omdat ze weten dat we daar toch gaan sterven. Dan hoeven ze ons ook nooit te betalen. Ik heb zo veel dode lichamen gezien, ook van andere Afrikaanse mannen."

Rusland kampt na vier jaar oorlog met een tekort aan manschappen en wil de eigen zonen niet inzetten voor de gevaarlijkste missies. Daarvoor gebruiken ze niet alleen Kenianen, maar onder meer ook Nigerianen, Ugandezen, Gambianen, Kameroenezen en Ghanezen. De werkloosheid en uitzichtloosheid in veel van deze landen zijn groot, waardoor de belofte van een goede baan en een goed salaris aantrekkelijk is.

"Ga niet", roept de Keniaanse mensenrechtenactivist Fredrick Ojiro Odhiambo van de mensenrechtenorganisatie Vocal Africa. Hij zit in zijn kantoor in Nairobi en heeft printjes liggen van WhatsApp-berichten die Keniaanse mannen hem stuurden. "Kijk hier, deze man ligt nu gewond in een ziekenhuis in Rusland en is bang dat hij weer teruggestuurd wordt naar het front. Hij smeekt om hulp om terug naar huis te kunnen."

Zijn organisatie staat tientallen gezinnen bij wier zonen nog vechten, overleden zijn of vermist worden. "Dit gaat veelal niet om mannen die weten waar ze terechtkomen", zegt hij. "Dit is illegale rekrutering, slavernij, mensenhandel."

Beweging in politiek

Met zijn hulp spreken steeds meer Keniaanse gezinnen zich uit en is er beweging in de Keniaanse politiek. De minister van Buitenlandse Zaken heeft beloofd dat in maart een diplomatieke missie naar Moskou wordt gestuurd om hierover te praten. Ook zouden er al Kenianen zijn teruggehaald. Mensenrechtenactivist Odhiambo blijft sceptisch over de vraag of ze de Afrikaanse rekrutering echt kunnen stoppen.

Moeder Wangari blijft hoop houden. "Ik wil niet dat andere moeders dit door moeten maken." Ze hoopt niet alleen dat de levende zonen naar huis worden gehaald, maar ook de doden. Want zij kreeg het stoffelijk overschot van haar zoon niet terug. "Ik slaap niet, omdat ik alleen maar kan denken aan het lichaam van mijn zoon en dat niemand daar om hem geeft. Hoe hij is gestorven, ver weg van zijn moederland, in een oorlog die niet de zijne is."