Om de natuur in Nederland te verbeteren, komt in de plannen van de nieuwe coalitie veel terug wat door het vorige kabinet nog werd afgezwakt, vertraagd of geschrapt.

Zo willen D66, VVD en CDA weer een groot stikstoffonds optuigen, zones rond natuurgebieden waar alleen minder intensief mag worden geboerd en kunnen boeren als uiterste redmiddel worden verplicht om hun boerenbedrijf te laten krimpen of helemaal te stoppen.

Waar sommige boerenorganisaties die maatregelen veel te ver vinden gaan, stelt Vereniging Leefmilieu juist dat de plannen vooral nieuw uitstel zijn om echt in te grijpen.

Voor de zomer willen de nieuwe coalitiepartijen zones rond natuurgebieden aanwijzen waar boeren minder intensief mogen boeren dan elders in het land. Door op een andere manier te gaan werken, met bijvoorbeeld minder dieren of door te verplaatsen, moet daar alsnog toekomst zijn voor boeren. Zien ze dat niet zitten, dan kunnen ze worden opgekocht.

Komen de protesten terug?

Voor alle andere boeren in Nederland moeten er uitstootdoelen komen, zodat boeren weten aan welke regels ze zich moeten houden. Dat was het vorige kabinet ook van plan.

Dat soort maatregelen zou ertoe moeten leiden dat er in 2030 zo'n beetje de helft minder stikstof wordt uitgestoten in Nederland. Lukt dat niet, dan dreigt een harde maatregel en worden dierrechten geschrapt. Boeren zullen dan gedwongen moeten krimpen.

Bij zo'n aankondiging dringt de vraag zich op of naast het stikstoffonds ook het stikstofprotest terugkomt onder het aankomende kabinet-Jetten.

Wat boerenorganisatie LTO betreft, gebeurt dat in ieder geval niet. LTO is vooral blij dat boeren in de toekomst niet meer worden afgerekend op hoeveel stikstof er in de natuur terechtkomt, maar op wat zij daadwerkelijk zelf uitstoten.

"Daar kunnen boeren veel beter op sturen", zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Om die wijziging door te voeren, zijn harde afspraken nodig, zegt hij, met harde doelen om stikstofuitstoot te verminderen. "Wij gaan ervoor zorgen dat we die doelen halen. Ik sta voor de meest innovatieve boeren ter wereld, die zijn daartoe in staat."

Bij Agractie, een van de drijvende krachten achter de boerenprotesten van een paar jaar geleden, zijn ze daar minder zeker van. De dreiging dat het recht om een bepaald aantal dieren te houden kan worden ingetrokken, moet wat hen betreft direct weer van tafel.

"Je kunt niet zomaar tien koeien inleveren", zegt voorzitter Alien van Zijtveld. "Je hele bedrijf is ingericht op een bepaald aantal koeien. Die zijn nodig om je leningen en alle investeringen ook weer terug te kunnen betalen. Gedwongen krimpen staat dan gelijk aan stoppen."

'Niet genoeg om doelen te halen'

Net zo ontevreden, maar om totaal andere redenen, is jurist Valentijn Wösten die namens milieuorganisaties veel rechtszaken over stikstof voerde en er ook veel won. "Dit is foute boel", zegt hij over de plannen van het aanstaande kabinet.

"Het is bij lange na niet genoeg om de wettelijk afgesproken doelen te halen", stelt Wösten namens de Vereniging Leefmilieu.

"Het is straal in strijd met de uitspraak van de rechter in de Greenpeace-zaak. Die rechter stelde dat de wettelijke doelen in 2030 echt moeten zijn gehaald. Dat wordt door de coalitiepartijen met vijf jaar uitgesteld."

Wat hem betreft, moeten boeren al veel eerder gedwongen worden om hun aantal dieren te beperken, zodat ze minder stikstof uitstoten.

Daarnaast stoort het Wösten dat er opnieuw wordt ingezet op innovatie. Er zijn bedrijven die beloven de stikstofuitstoot van stallen te kunnen verminderen door bijvoorbeeld een nieuwe vloer te leggen die koeienpoep scheidt van koeienplas. In de praktijk werken die systemen veel minder goed dan op papier. "Het is weer een luchtkasteel, terwijl er nu eens echt moet worden ingegrepen", zegt Wösten.

Het Amerikaanse ministerie van Justitie heeft opnieuw Epstein-documenten vrijgegeven. Het gaat om ruim drie miljoen pagina's, meer dan 2000 video's en zeker 180.000 afbeeldingen, meldt het ministerie.

De documenten zijn onderdeel van het vele verzamelde materiaal in het dossier van de inmiddels overleden Amerikaanse zakenman en veroordeeld zedendelinquent Jeffrey Epstein.

Het gaat onder meer om pagina's die in december nog werden achtergehouden toen de eerste documenten werden gedeeld.

Het ministerie miste voor die resterende stukken de deadline van 19 december die was gesteld door het Congres. Volgens het ministerie waren honderden advocaten bezig met het doorlichten van de dossiers om te bepalen wat er moest worden geredigeerd of zwart gemaakt om de identiteit van slachtoffers van seksueel misbruik te beschermen.

Vrouwen onherkenbaar gemaakt

In totaal zijn er ongeveer 200.000 pagina's zwartgelakt of achtergehouden om verschillende redenen, schrijft justitieminister en openbaar aanklager Bondi. Zo werden documenten die (deels) dubbelen met eerder vrijgegeven documenten niet gepubliceerd. Ook is er veel informatie over slachtoffers weggelakt, zoals hun medische informatie.

Alle vrouwen in de afbeeldingen en video's zijn volgens het ministerie van Justitie onherkenbaar gemaakt, met uitzondering van Ghislaine Maxwell. Zij is Epsteins ex en vertrouweling en werd in 2022 veroordeeld tot 20 jaar cel.

Er zijn geen mannen onherkenbaar gemaakt, tenzij dit moest om de vrouwen onherkenbaar te maken, zei onderminister van Justitie Blanche. Ook de Amerikaanse president Trump is niet in bescherming genomen, zei hij.

Het vandaag gepresenteerde coalitieakkoord leidt tot uiteenlopende reacties. Zo noemen vakbonden en beroepsorganisaties de bezuinigingen op de zorg en sociale zekerheid onacceptabel. Aan de andere kant is er opluchting in bijvoorbeeld de onderwijssector over het terugdraaien van bezuinigingen.

Vanuit ondernemingen en werkgeversverenigingen klonken overwegend positieve reacties. Schiphol is bijvoorbeeld blij dat Lelystad Airport, als het aan D66, VVD en CDA ligt, wordt geopend als vliegbasis voor Defensie en vakantievluchten. Maar bij Greenpeace en Milieudefensie valt het beoogde beleid niet in de smaak.

Coalitieakkoord per onderwerp

In dit stuk vind je een overzicht van de coalitieplannen per thema. Het gaat plannen op het gebied van economie, wonen, veiligheid, zorg, asiel en migratie, klimaat en energie en onderwijs.

Hier lees je een aantal reacties op hoofdthema's in het coalitieakkoord:

'Oneerlijke' bezuinigingen op sociale zekerheden

Het socialezekerheidsstelsel gaat op de schop. Het plan om de maximale werkloosheidsuitkering (WW) te halveren van twee naar één jaar is slecht gevallen bij de vakbonden. "En dat in een tijd waarin de werkloosheid oploopt", zegt CNV-voorzitter Piet Fortuin.

Ook vakbond FNV is zeer kritisch over de plannen van D66, VVD en CDA. De drie partijen willen WIA-uitkeringen voor arbeidsongeschikten verlagen en de AOW-leeftijd sneller laten meestijgen met de levensverwachting. FNV noemt dat "onacceptabel, onnodig en oneerlijk". "Hierdoor komt een grote hoeveelheid huishoudens in de problemen", zegt interim-voorzitter Koerselman.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW is vooral positief. Voorzitter Ingrid Thijssen spreekt van "echte keuzes voor onze veiligheid, onafhankelijkheid en toekomstige welvaart". Het kabinet trekt de komende jaren 19 miljard uit voor defensie.

Van de geplande verkorting van de WW verwacht Thijssen dat die goed kan uitpakken voor bedrijven. "Dan zou je verwachten dat mensen sneller weer een baan accepteren. In principe is dat op een krappe arbeidsmarkt natuurlijk goed voor werkgevers."

Opleidingen en studenten blij

Voor onderwijsinstellingen bevatten de coalitieplannen voornamelijk goed nieuws. De nieuwe coalitie wil eerdere bezuinigingen op het onderwijs terugdraaien. Voor aankomend jaar is het voornemen er 1 miljard euro meer voor vrij te maken en dat loopt na een aantal jaar op tot 1,5 miljard euro. Universiteiten reageren blij.

"Het is een belangrijk signaal dat de formerende partijen het belang van investeren in kennis omarmen en er fors werk van maken", reageert voorzitter Caspar Van den Berg van Universiteiten van Nederland. "Die stap is cruciaal voor Nederland om een innovatieve kenniseconomie te blijven en voor onze strategische autonomie."

Ook studenten zijn verheugd. De Landelijke Studentenvakbond zegt dat het akkoord "hoop geeft" en het Interstedelijk Studenten Overleg spreekt van "goed nieuws waar we aan toe waren na alle bezuinigingen". De MBO Raad is eveneens positief en prijst de erkenning voor de sleutelrol van het mbo in het onderwijs en de aansluiting op de arbeidsmarkt.

Scepsis in de zorg

De aangekondigde zorgplannen leiden tot minder eenduidige reacties. Er wordt op verschillende onderdelen fors bezuinigd. Volgens NU'91, een beroepsorganisatie voor zorgpersoneel, komt de kwaliteit en toegankelijkheid van medische hulp hierdoor verder onder druk te staan.

NU'91-voorzitter Femke Merel van Kooten ziet naar eigen zeggen nergens informatie over "structurele middelen om de positie van zorgprofessionals daadwerkelijk te verbeteren. Geen geld voor salarissen, geen visie op veiligheid op de werkvloer en geen samenhangende aanpak van mentale belasting. Dit kabinet presenteert hervormingen, maar in de praktijk is het vooral afbraak."

Patiëntenfederatie Nederland heeft grote zorgen over de geplande verhoging van het eigen risico. De coalitiepartijen willen dat met 60 euro verhogen én indexeren. Daardoor zou het eigen risico vanaf 2027 uitkomen op 460 euro.

'Noodzakelijke zorg mijden'

Waarnemend directeur Linda Daniëls van de Patiëntenfederatie zegt dat veel patiënten met een laag inkomen of een chronische ziekte het nu al financieel moeilijk hebben. "Door de stapeling van zorgkosten mijden zij steeds vaker noodzakelijke zorg. Natuurlijk verzachten enkele maatregelen de pijn enigszins, maar onder aan de streep neemt het risico op zorgmijding alleen maar toe."

Brancheorganisatie Zorgverzekeraars Nederland is "overwegend positief" over het voornemen om meer in te zetten op preventie, en de verhoging van het eigen risico. Voorzitter Dirk Jan van den Berg kan zich voorstellen "dat mensen hiervan schrikken". Toch is het volgens hem een goede maatregel, die bovendien door andere maatregelen wordt verzacht. Een lager of geen eigen risico leidt tot een grotere zorgvraag en dat zou je terugzien in de premie, zegt hij.

Ook voorzitter Ahmed Aboutaleb van Jeugdzorg Nederland reageert tevreden. "We zijn blij dat het kabinet wil investeren in sterke en passende specialistische jeugdzorg voor de jeugdigen en gezinnen die de hulp en ondersteuning echt nodig hebben.