Met spanning kijken Europeanen naar de toon die de Amerikanen op de veiligheidsconferentie in München zullen aanslaan. Ze moeten nog even geduld hebben. Vanmiddag trapt de Duitse bondskanselier Merz af, morgen spreekt VS-buitenlandminister Rubio.

Vorig jaar liet vicepresident Vance de zaal in verbijstering achter. "Richt je niet teveel op Rusland of China, het gevaar in Europa komt van binnenuit", zei hij, waarbij hij sprak over "massamigratie" en "censuur". De Europeanen werden overvallen door de keiharde kritiek. De voorzitter van de conferentie, Christoph Heusgen, barstte in zijn slotspeech zelfs in huilen uit. "Een Europese nachtmerrie", noemde hij de editie van 2025.

Bob Deen, onderzoeker bij instituut Clingendael, was erbij. "Het was een ijsemmer die uitgestort werd". Ook dit jaar is hij in München. Mensen zijn zenuwachting over wat de Amerikaanse buitenlandminister gaat zeggen, merkt hij.

Zelf verwacht hij een wat gematigder toon. "Rubio is een meer klassieke diplomaat. Het zou kunnen dat we na afloop denken, 'deze viel mee'. Maar we moeten het afwachten, de Amerikanen blijven onvoorspelbaar."

Beter voorbereid

De Europeanen zijn na een jaar Trump beter voorbereid. "Er is echt wel wat veranderd in onze houding richting de VS", meent Deen. "Niemand hapt nog naar adem, we laten niet meer alles over onze kant gaan".

Hij is benieuwd naar Merz' toespraak. 'Eerder liet hij zich stevig uit richting de VS. Doet hij dat vanmiddag ook of wordt het vooral meebewegen en proberen de Amerikanen aan boord te houden?'

Sloopkogelpolitiek

In een rapport ter voorbereiding op de conferentie staat harde taal over Trump 2 en de Europese opstelling. "In een tijdperk van sloopkogelpolitiek lopen degenen die passief toekijken voortdurend het risico ten onder te gaan. Gezien de hoeveelheid sloopwerk die al bezig is, is het niet genoeg alleen te reageren en te proberen de oude status quo te herstellen. Er staat te veel op het spel. Sterker nog, alles staat op het spel."

De veiligheidsconferentie in München is een echte netwerkbijeenkomst. Tal van staatshoofden en regeringsleiders komen uit alle hoeken van de wereld. Voor Nederland komen onder anderen demissionair premier Schoof en de ministers Brekelmans en Van Weel.

Er is genoeg te bespreken in het officiële gedeelte en in de wandelgangen. Iran, Venezuela, de oorlog in Oekraïne, allemaal vragen ze om aandacht, net als de breuk in de trans-Atlantische verhoudingen.

Extreemrechtse vrienden

Want de Amerikanen zegden de vriendschap met hun traditionele Europese bondgenoten op in München vorig jaar, maar daarvoor in de plaats zochten ze nadrukkelijk toenadering tot nieuwe vrienden, uiterst rechtse partijen op het continent. Vicepresident Vance bezocht na afloop van de veiligheidsconferentie Alice Weidel, de voorvrouw van de Alternative für Deutschland.

Ook andere radicaal- en extreemrechtse partijen die zich net als Trump inzetten tegen migratie en klimaatbeleid kunnen rekenen op steun van de VS. "Amerika moedigt zijn politieke bondgenoten in Europa aan om deze heropleving van de geestdrift te bevorderen, en de groeiende invloed van patriottische Europese partijen geeft reden tot groot optimisme', is te lezen in de Amerikaanse veiligheidsstrategie.

Bekoelde liefde

Maar de liefde tussen uiterst rechts in Europa en Trumps MAGA-beweging is inmiddels behoorlijk bekoeld. De Europese populistische partijen nemen steeds meer afstand van de Amerikaanse president. "In het begin wilden die de nieuwe vrienden van Trump zijn, maar nu wordt de Amerikaanse president ook een klein blok aan hun been", zegt Matthijs Rooduijn, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.

"Het is een dilemma voor uiterst rechts", vertelt Rooduijn. "Ze delen de kernboodschap van Trump. Ze zeggen op te komen voor hun eigen groep. Amerika voor de Amerikanen, Nederlanders in Nederland of Duitsers in Duitsland. Die groep staat altijd centraal en wordt volgens hen bedreigd door migranten, de 'elite' of klimaatbeleid."

"Maar nu zitten ze in een spagaat. Als Trump de VS wil beschermen met importheffingen hebben de kleinere landen daar last van. Dan staat het Amerikaanse 'eigen groep eerst' haaks op hun belangen. Dat zorgt voor spanningen."

De steun voor Amerika is in Europese landen flink afgenomen, ook onder de achterban van de radicaal- en extreemrechtse partijen. "Je ziet overal hetzelfde verschijnsel. President Meloni in Italië, Jordan Bardella van Rassemblement National in Frankrijk en zelfs Nigel Farage in het Verenigd Koninkrijk zijn er dubbel over. Ze hebben goed contact met Trump, maar ze proberen zich op de vlakte te houden en het niet te veel over hem te hebben omdat een steeds groter deel van hun achterban dat niet waardeert."

Europese middenpartijen én uiterst rechts, iedereen worstelt met een passend antwoord op Trumps 'sloopkogelpolitiek'. In München wordt opnieuw een poging gedaan het te formuleren.

De Zuid-Afrikaanse president Ramaphosa zet het leger in om de politie te ondersteunen bij de bestrijding van georganiseerde misdaad. Ramaphosa zei in zijn jaarlijkse 'state of the nation'-toespraak dat criminele bendes de meest directe bedreiging zijn voor "de democratie, de samenleving en de economische ontwikkeling" in het land.

Het leger wordt de komende dagen ingezet in de provincies West-Kaap en Gauteng, waar Kaapstad en Johannesburg liggen. In West-Kaap zijn schietpartijen tussen drugsbendes aan de orde van de dag. In Gauteng kampen autoriteiten vooral met gewelddadige groepen die actief zijn in de illegale mijnbouw.

Zuid-Afrika heeft een van de hoogste moordcijfers ter wereld. Gemiddeld worden er gemiddeld ongeveer zestig mensen per dag gedood. Vuurwapens zijn het meest gebruikte wapen bij geweldsdelicten, vaak gaat het om illegale wapens. In Kaapstad raken geregeld ook omstanders, onder wie kinderen, gewond bij schietpartijen tussen rivaliserende bendes.

Naast de inzet van het leger kondigde Ramaphosa aan dat er 5500 extra politieagenten worden aangenomen en dat de inlichtingendiensten worden versterkt. Ook worden bepaalde misdaadsyndicaten specifiek aangepakt.

Regering onder druk

De president erkende dat criminaliteit niet alleen levens kost, maar ook economische gevolgen heeft. Volgens hem zorgt het geweld voor angst in de samenleving en houdt het investeerders tegen.

Ramaphosa staat sinds 2018 aan het hoofd van Zuid-Afrika en leidt sinds juni 2024 een coalitieregering. De regering staat onder druk om de veiligheid en de dienstverlening te verbeteren, terwijl het land ook kampt met hoge werkloosheid en problemen met de watervoorziening.

De Noorse oud-premier Thorbjørn Jagland is aangeklaagd voor "grove corruptie" vanwege zijn banden met de Amerikaanse zedendelinquent Jeffrey Epstein. Dat meldt de Noorse politie.

Uit recent vrijgegeven e-mails uit de zogenoemde Epstein-files blijkt dat Jagland meerdere keren contact had met Epstein en plannen maakte voor reizen naar zijn huizen in Parijs, New York en Palm Beach. Een familievakantie naar Epsteins privé-eiland in 2014 ging niet door omdat Epstein ziek werd. Ook zou Jagland Epstein hebben gevraagd om hulp bij een banklening voor een huis in Oslo.

De Noorse financiële opsporingsdienst doorzocht deze week drie woningen van Jagland. Het onderzoek moet uitwijzen of hij voordelen, zoals geschenken of reizen, heeft ontvangen.

Jagland was premier van 1996 tot 1997, oud-voorzitter van het Noorse Nobelcomité en van 2009 tot 2019 secretaris-generaal van de Raad van Europa. Die laatste functie gaf hem immuniteit, waardoor hij niet strafrechtelijk vervolgd of onderzocht kon worden.

De Raad van Europa had woensdag aangekondigd dat Jaglands diplomatieke immuniteit zou worden opgeheven vanwege de documenten.

Jagland heeft eerder al gezegd dat het contact met Epstein onverstandig is geweest, maar dat hij nooit op het privé-eiland of in de privéjet van Epstein is geweest. Ook heeft hij verklaard dat hij niet betrokken is geweest bij Epsteins privéleven en zijn misdaden.

Groter Noors onderzoek

Het onderzoek naar Jagland past in een bredere schokgolf in Noorwegen na de vrijgave van de documenten. Ook prinses Mette-Marit, diplomaat Mona Juul, haar partner Terje Rød-Larsen en WEF-topman Børge Brende zijn onder de loep genomen vanwege contacten met Epstein.

Prinses Mette-Marit bood eerder al een "diepe verontschuldiging" aan voor haar vriendschap met Epstein, die plaatsvond nadat hij al was veroordeeld voor seksueel misbruik.

Wie was Jeffrey Epstein?

Jeffrey Epstein (1953-2019) was een steenrijke Amerikaanse zakenman die bekend werd door zijn invloedrijke contacten en ernstige (seksuele) misdrijven. Hij vergaarde zijn fortuin onder meer door investeringen en het beheren van vermogen van extreem rijke cliënten. Dankzij zijn rijkdom en netwerk had hij toegang tot politici, beroemdheden en royals over de hele wereld.

In 2008 werd Epstein veroordeeld voor gedwongen prostitutie. Hij werd toen ook verdacht van het misbruiken van tientallen minderjarige meisjes, maar daarvoor werd hij niet vervolgd vanwege een deal met de openbaar aanklager. Hierdoor ontliep hij een jarenlange gevangenisstraf.

In 2019 werd hij opnieuw gearresteerd op verdenking van seksueel misbruik van minderjarigen. Een maand later werd hij dood aangetroffen in zijn cel, vermoedelijk door zelfdoding, nog voordat zijn proces kon beginnen.

De vrijgegeven Epstein-files hebben wereldwijd tot onderzoeken geleid naar mensen met banden met Epstein, waaronder prominente politici en publieke figuren. Zijn zaak staat symbool voor machtsmisbruik en het uitbuiten van kwetsbaren door invloedrijke personen.