De aanvallen tussen Israël, de Verenigde Staten en Iran hebben invloed op het hele Midden-Oosten. De reisadviezen voor Irak, Israël, Libanon en Palestijnse gebieden zijn op rood gezet en inmiddels zitten er Nederlanders vast op internationale luchthavens, zoals in Doha en Abu Dhabi.

De NOS sprak mensen die in het Midden-Oosten wonen of daar zijn gestrand over wat zij merken van de aanvallen.

Ivo Lander, gestrand in Doha

"Mijn vriendin en ik zijn gestrand op het vliegveld in Doha na een vakantie in Indonesië. We vlogen gisteravond vanaf Jakarta naar Doha, en we zouden daar een tussenstop van negen uur hebben, tot ons vertrek in de ochtend naar Amsterdam.

Onze vlucht moest boven Koeweit plotseling omkeren vanwege de aanvallen. Door de drukte op de luchthaven moesten we enige tijd wachten voordat we konden landen. We hebben rondjes gevlogen boven de Perzische Golf, wat voor veel passagiers erg spannend was gezien de situatie.

Op dit moment zijn we op het vliegveld van Doha. Het is erg druk met Nederlandse passagiers die onderweg waren naar Amsterdam. Er vliegen voortdurend straaljagers over en vlak boven ons zijn zeker twee raketten onderschept."

"We staan al drie uur in de rij voor een hotelvoucher en moeten tot morgen wachten op onze vlucht. Na de hele nacht wakker te zijn geweest en een dag in de hitte van Doha te hebben doorgebracht, ben ik erg moe, net als iedereen hier. Gelukkig is de sfeer in de rij goed. Mensen helpen elkaar en er wordt water uitgedeeld.

Er is nog veel onduidelijk. Wij hopen morgen te kunnen vliegen, maar we schatten dat die kans niet heel groot is."

Gerd Nonneman, Belgische hoogleraar, woont in Qatar

"Wij horen heel af en toe ontploffingen. Dat is niet van inslagen, maar van onderscheppingen. We krijgen dan eerst aankondigingen van de ambassades: er zijn incoming missiles, duck and cover. Vrienden en collega's sturen berichten en video's door van wat in verschillende delen van Doha gebeurt.

De Amerikaanse basis was duidelijk het doel. De luchtverdediging werkte heel goed: er is geen enkele Iraanse raket doorheen gekomen. Er is wel één raket neergehaald. Een groot stuk is in een woonwijk gevallen, ergens tussen waar ik woon en de Amerikaanse basis. Ik weet niet of daar slachtoffers bij zijn gevallen."

"Iedereen is zich ervan bewust dat Iran het niet echt op Qatar gemunt heeft, maar op de Amerikaanse basis. Die ligt een heel stuk buiten Doha zelf, op ongeveer 25 kilometer van mijn huis.

Deze aanvallen werden eigenlijk wel verwacht. Er was een kans van meer dan 50 procent dat het dit weekend ging gebeuren en het is gebeurd. Iedereen was erop voorbereid, dus er is geen paniek."

Maartje Vries en Willem Jansen, gestrand in Abu Dhabi

Willem: "We kwamen uit Thailand en hadden een overstap in Abu Dhabi. Zodra we landden, zette ik mijn internet aan en kreeg ik een melding van de eerste aanval op Iran. Die had net plaatsgevonden, tien minuten geleden. We kregen ook een appje van mijn moeder: 'Waar zijn jullie? Zijn jullie in Abu Dhabi?' Toen dachten we al: 'Dit kan nog wel eens vervelend worden.'"

Willem: "Eenmaal uit het vliegtuig leek het mee te vallen. Op de borden stond nog steeds: 'Please go to gate now' en 'Boarding'. Een half uur voordat het vliegtuig wegging, gingen mensen vragen stellen. Ik kreeg ondertussen steeds berichten: 'Nieuwe aanvallen door Iran', 'Raket onderschept in Qatar.'"

Maartje: "We waren heel erg in twijfel wat we moesten doen en hebben met onze ouders gebeld. Die hadden gelezen dat het nog lang ging duren. Toen hebben we een hotel geboekt, want we wilden echt weg van het vliegveld."

Willem: "In de taxi zei de chauffeur: 'Look, on your left'. Toen zagen we het spoor van een raket."

Maartje: "Hij zei het alsof daar de Eiffeltoren stond. Ik vond het doodeng en was de minuten aan het aftellen tot we in het hotel waren. Maar op straat was het echt druk: bij een moskee waren heel veel mensen buiten aan het bidden."

Willem: "We hebben nog weinig informatie gekregen van de vliegmaatschappij over hoe lang het gaat duren en wat het vervolg is." Maartje: "We hopen dat we hier snel weg kunnen."

Dagelijks gaan er zo'n 20 miljoen olievaten doorheen: de Straat van Hormuz, de zeestraat tussen Iran en Oman. Die is goed voor zo'n 20 procent van de wereldwijde oliehandel. Na de Amerikaanse en Israëlische aanval lijkt het erop dat Iran de zeestraat heeft geblokkeerd. Dat leidt tot grote spanning in de oliewereld en de scheepvaart.

De olieprijs steeg de afgelopen week al vanwege de spanningen in het Midden-Oosten. De verwachting is dat maandag, als de markt weer opengaat, de olieprijs verder omhoog schiet. Dat vertaalt zich door aan de benzinepomp.

Als deze onrust er niet was geweest, was de olieprijs waarschijnlijk gaan dalen, zegt ING-econoom Rico Luman. "De berekening voor dit jaar was dat er helemaal geen stijging zou zijn, maar een daling. Er wordt nu namelijk meer geproduceerd dan er gevraagd wordt", zegt hij.

Luman voorziet ook andere prijsstijgingen. Zo verwacht hij dat de scheepvaarttarieven stijgen. "Als er schepen in de regio stil komen te liggen, ontstaat er een groot tekort aan scheepscapaciteit, waardoor de prijs omhoog gaat", vertelt hij.

Blokkade niet zeker

Iran wil de blokkade inzetten als drukmiddel. De Straat van Hormuz wordt gebruikt voor de export van olie uit bijvoorbeeld Saudi-Arabië, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar. Afgelopen week hield Iran nog een grote legeroefening in de zeestraat en konden schepen er enkele uren niet varen.

Precieze details over de blokkade zijn nu nog niet bekend. Persbureau Reuters meldt de blokkade op basis van de Engelse maritieme handelsorganisatie en een bron bij de Europese marinemissie Aspides. Iran zelf kan het nieuws nog niet bevestigen.

Voor Europa en Nederland is de zeestraat ook belangrijk voor de aanvoer van LNG, vloeibaar gas. Na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne is de aanvoer van Russisch gas gestopt. Nederland koopt sindsdien meer vloeibaar gas uit de Verenigde Staten en ook uit Qatar. Dat laatste land vervoert zijn gas ook via de Straat van Hormuz.

De blokkade zal flinke gevolgen hebben voor de oliemarkt. "De meeste olie die door de zeestraat wordt vervoerd, gaat naar de Aziatische markten, zoals China, India en Japan. Een deel gaat naar Europa", vertelt energiedeskundige Lucia van Geuns van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies.

Toch ligt een volledige, langdurige blokkade van de zeestraat niet voor de hand, want Iran exporteert zelf ook via de Straat van Hormuz. Van Geuns verwacht daarom eerder sabotageacties richting olietankers. "Bijvoorbeeld tankers beschieten of drone-aanvallen uitvoeren." Soortgelijke aanvallen waren er bij eerdere conflicten in de regio ook al.

Niet door het Suezkanaal

Daarnaast brengt de aanval op Iran ook onrust teweeg in de rest van de regio. Zo is containerrederij Maersk gestopt met varen over het Suezkanaal. De scheepvaart via dat kanaal lag al stil sinds de Houthi's aanvallen hadden uitgevoerd op containerschepen op de Rode Zee, de route richting het Suezkanaal. Als reden geven de Houthi's aan dat ze solidair zijn met de Palestijnen.

Na het staakt-het-vuren in Gaza namen de aanvallen af en begonnen steeds meer rederijen weer te varen via het Suezkanaal, maar ze vrezen nieuwe aanvallen, want de Houthi's zijn ook bondgenoten met Iran.

Voor Maersk is dat dus reden om om te varen. "In dit geval gaat dat vooral om de containervaart en dat heeft ook weer tot gevolg dat het langer duurt voordat schepen arriveren", zegt Luman.

PVV-leider Wilders heeft tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen zijn toenmalige vertrouweling Gidi Markuszower gevraagd om hem buiten bepaalde verkiezingsdebatten te houden. Dat meldt de Volkskrant op basis van gesprekken en inzage in appverkeer met direct betrokkenen.

"Kon ik die debatten maar skippen", "Waarom moet ik dan naar die stomme debatten?" en "Verzin een smoes dat ik niet hoef te gaan", citeert de krant uit dat appverkeer. Wilders zegt daarin ook dat hij zich "niet oké" voelt en bang is om "als lafaard" gezien te worden.

Dit speelde zich af vlak voor het NOS Radiodebat op 10 oktober. Op het laatste moment liet Wilders weten niet mee te doen, omdat hij mogelijk doelwit was geweest van een terreurcel in België die net was opgerold. Hij wilde ook niet telefonisch meedoen, zoals de NOS had voorgesteld.

Ook aan het RTL-debat op zondag 12 oktober wilde hij niet meedoen, ondanks dat de zender voorstelde het debat te verplaatsen naar de zwaarbeveiligde Tweede Kamer waar Wilders bijna dagelijks is.

Geen restdreiging

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) deed destijds geen uitspraken over de aard van de dreiging, maar verzekerde Wilders ervan dat er na het oppakken van de terreurcel "geen restdreiging was", zo deelde Wilders zelf op X.

De andere fractievoorzitters leefden met Wilders mee, maar benadrukten ook dat er alles aan werd gedaan om hem te beschermen. VVD-leider Dilan Yeşilgöz zei bijvoorbeeld bij RTL: "Ik wil u en uw redactie danken voor alle moeite die u heeft gedaan samen met politie en de NCTV om toch tot iets te kunnen komen waar het wel had gekund."

Wilders legde desondanks zijn campagne stil, maar hervatte die weer op 15 oktober. Hij was vervolgens weer te zien bij bijvoorbeeld Vandaag Inside, de traditionele lijsttrekkers-uitzending van het NOS Jeugdjournaal en het NOS Slotdebat.

Smoes verzonnen

De bronnen van de Volkskrant suggereren dat de dreiging van de terreurcel een smoes van Wilders was en dat dit nieuws hem goed uitkwam om onder een paar verkiezingsdebatten uit te komen.

Vertrouweling Markuszower scheidde zich in januari met zes andere Kamerleden af van de PVV-fractie. Hun kritiekpunten waren dat Wilders zich niet voldoende had ingezet in de campagne, dat hij geen inspraak accepteert en dat hij door zijn afwijzende houding naar andere partijen niet genoeg voor elkaar krijgt voor de PVV-kiezer.

De PVV-leider heeft op zijn veel gebruikte social media-kanaal X niet gereageerd op de berichtgeving. Wel heeft hij gereageerd op de actuele situatie in Iran. De NOS heeft hem om een reactie op de berichtgeving van de Volkskrant gevraagd.