Kinderen die uit huis zijn geplaatst vinden nog altijd moeilijk een luisterend oor bij klachten. Ze kennen de officiële procedures niet of hebben daar geen vertrouwen in, schrijft kinderombudsman Margrite Kalverboer in het rapport Je bent maar een kind, je durft gewoon niet.

Dezelfde conclusies werden tien jaar geleden ook al getrokken na onderzoek, en er is te weinig veranderd, concludeert Kalverboer. "We zijn niet fundamenteel opgeschoten. Kinderen hebben geen toegang tot klachtenprocedures."

Ze noemt de situatie schrijnend, omdat de kwetsbare kinderen in de opvang vaak op zichzelf aangewezen zijn.

Kinderen weten bijvoorbeeld niet via welke kanalen ze iets kunnen melden over misstanden, geweld of gevoelens van eenzaamheid. "Het wordt ze wel verteld, maar waarschijnlijk op een moment dat het niet tot ze doordringt. Omdat ze net in een instelling geplaatst zijn bijvoorbeeld en bezig zijn met andere dingen."

Daarnaast ontbreekt het aan vertrouwen in een goede afloop. "Ze voelen zich niet veilig genoeg om een klacht in te dienen en vinden de procedure te afstandelijk. Ze kennen de mensen vaak niet", somt Kalverboer op. "Ook zijn ze bang dat het gevolgen heeft voor hun verblijf: hoe de groepsleiding met ze omgaat of hoe het op de groep gaat."

Kalverboer pleit voor een laagdrempeliger procedure en methoden die beter aansluiten bij de belevingswereld van de doelgroep, zoals de mogelijkheid online, anoniem te melden. Ook is er betere feedback nodig aan de kinderen over wat er met hun opmerkingen wordt gedaan.

Nagellakset

In het rapport haalt Kalverboer ter illustratie ervaringen van kinderen aan. Zo zegt Roos dat er "heel veel achter de schermen" kan gebeuren, maar "als jongere heb je daar niks van door".

Tom prijst een begeleider die een nagellakset meenam naar het werk. "En dan ineens zit iedereen met elkaar te praten. Je kan over alles praten, er is gelijk vertrouwen."

Kalverboer: "Kinderen blijven zeggen: 'er is wel van alles gebeurd, maar ik heb het aan niemand durven zeggen, want niemand was geïnteresseerd'. Mensen vragen vaak niet eens 'hoe gaat het nu met jou?' of 'wat speelt er?' Als dat niet gevraagd wordt, ga je dat ook niet zeggen."

"Als kind heb je het recht om veilig op te groeien. En als dat niet gebeurt, heb je het recht om te klagen", zegt Kalverboer. "Zorg ervoor dat kinderen iemand hebben bij wie ze zich veilig voelen, want anders blijven we ook de schandalen houden."

Om de kans op een woning te vergroten zou de overheid subsidie op wonen moeten afbouwen. Dat adviseert het Centraal Planbureau (CPB) in een rapport over de woningmarkt.

Wie eenmaal goed zit, gaat er alleen maar op vooruit vanwege gunstig overheidsbeleid. Dat gaat ten koste van mensen die geen plek weten te bemachtigen op de woningmarkt. Het CPB heeft het over een "race to the top".

Naast het afbouwen van de hypotheekrenteaftrek voor woningbezitters, moeten ook huurders die voldoende verdienen gestimuleerd worden om een relatief goedkope huurwoning te verlaten. Op die manier kan het beperkte aantal Nederlandse woningen beter verdeeld worden, denkt het planbureau.

Woonladder

"De woningmarkt werkt als een ladder waarop iedereen zo hoog mogelijk probeert te komen", staat in het rapport. Volgens het CPB bepaalt rijkdom en beleid waar je op die ladder terechtkomt.

Sowieso is er nu niet voor iedereen plek op die ladder, zegt het planbureau. Dat heeft te maken met het aanbod. Er zijn te weinig woningen en de bouw van nieuwe huizen verloopt stroef, bevestigde recente bouwcijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Het gevaar is dat Nederlanders onderling met elkaar moeten strijden om een plekje op die woonladder. "Het helpen van de ene groep gaat noodzakelijkerwijs ten koste van de andere", zegt het CPB.

Hypotheekrenteaftrek

Overheidsbeleid versterkt de positie van mensen die qua wonen toch al goed zitten. Dat beleid moet stoppen, adviseert het CPB: "Koopsubsidies drijven woningprijzen op en leiden niet per se tot meer eigenwoningbezit."

Het planbureau doelt daarbij op de hypotheekrenteaftrek voor woningbezitters. De rente die kopers betalen over hun hypotheekschuld mogen zij deels aftrekken van het inkomen waarover belasting moet worden betaald.

Economen wijzen al langer op de oneerlijke effecten van de hypotheekrenteaftrek. In de afgelopen verkiezingscampagne beloofden meerdere partijen het fiscale voordeel voor woningbezitters sneller af te bouwen, waaronder CDA en D66. Coalitiepartij VVD is tegen afbouw. In het coalitieakkoord is het plan niet terug te vinden.

Sociale huur

Niet alleen kopers worden te veel geholpen. Ook sommige huurders krijgen steun die zij niet nodig hebben, concludeert het CPB-onderzoek. Het gaat dan vooral om mensen die in een sociale huurwoning zitten, maar door de jaren heen meer zijn gaan verdienen.

Die mensen zouden meer huur moeten gaan betalen voor hun sociale huurwoning, stelt het CPB voor. Dan verruilen mensen hun sociale huurwoning eerder voor duurdere vrije sector-huurwoning. Het CPB noemt zo'n lage huur voor hogere inkomens een "impliciete subsidie" omdat deze huurders minder betalen dan de markthuur.

Zo'n inkomensafhankelijke huurverhoging mogen woningcorporaties al doorvoeren, maar in de helft van de gevallen doen zij dat niet. Volgens het CPB zouden verhuurders vaker het inkomen van huurders kunnen toetsen.

Er zitten serieuze fouten in het algoritme dat de reclassering gebruikt om te berekenen wat de kans is dat criminelen opnieuw in de fout gaan. Dat concludeert de Inspectie Justitie en Veiligheid. De inspectie zegt dat de reclassering moet stoppen met het gebruik van de systemen of ze zo snel mogelijk moet aanpassen.

In bijna een kwart van de gevallen pakt de berekening te hoog of te laag uit. Bij het grootste deel van de fouten wordt het risico te laag ingeschat dat iemand opnieuw een misdrijf pleegt. "De reclassering adviseert onder meer de rechter en het zou dus kunnen zijn dat de rechter op basis van de reclassering verkeerde besluiten heeft genomen", zegt Arjen Schmidt van de inspectie.

Bij een te lage risico inschatting kan het gebeuren dat de maatschappij niet voldoende beschermd wordt. Bij een te hoge inschatting kan dat nadelige gevolgen hebben voor een verdachte of crimineel.

Jessica Westerik van Reclassering Nederland zegt in een reactie dat het gebruik van het systeem is "gepauzeerd". Ze noemt het rapport van de inspectie zowel "confronterend als waardevol". De komende tijd wordt onderzocht hoe het systeem "weer op verantwoorde wijze ingezet kan worden".

Gedetineerden en verdachten omgewisseld

Een ernstig voorbeeld van hoe wetenschappelijke inzichten verkeerd in het algoritme terecht zijn gekomen, is bijvoorbeeld dat de categorieën veroordeelde en verdachte verkeerd om zijn ingevoerd. Hierdoor is aan veroordeelden die juist meer kans hebben om de mist in te gaan, een lager risico toebedeeld. Ook is voor drugsgebruikers het risico op herhaling (recidive) in de formule te laag ingevoerd.

Er zijn daarnaast variabelen uit het systeem weggelaten, zoals of iemand een migratieachtergrond of psychische aandoening heeft. Hoewel er volgens de inspectie goede redenen kunnen zijn om dit soort gevoelige data niet te gebruiken, is het model hier ook niet goed op aangepast. De gegevens die ingevoerd zijn, zijn in het algemeen ook verouderd. Ze komen uit bijvoorbeeld Zweedse en Amerikaanse onderzoeken en worden niet geactualiseerd.

Meer dan 40.000 keer per jaar

Het systeem wordt al jaren veelvuldig gebruikt, in de onderzochte periode van 2023-2024 meer dan 40.000 keer per jaar. Omdat het algoritme slechts een deel uitmaakt van de totale risico-inschatting, kan de inspectie niets zeggen over in hoeveel gevallen dit ook echt tot verkeerde uitkomsten heeft geleid. Want medewerkers maken ook nog een eigen afweging, die een rechter weer meeneemt in het eindoordeel. Maar het risico is aanwezig dat mensen te kort of te lang vastzaten of de verkeerde behandeling kregen.

Volgens de inspectie wordt veel waarde aan de uitkomst van het algoritme gehecht bij de beoordeling. "Naar onze inschatting vertrouwen ze daar te veel op", zegt Schmidt. Omdat medewerkers niet goed snappen hoe het werkt, is dat extra risicovol.

Dat dit allemaal zo lang niet is opgemerkt, is volgens Schmidt te verklaren doordat de systemen niet worden gecontroleerd. "Wat we bij de reclassering eigenlijk zien, is dat er onvoldoende expertise in de organisatie aanwezig is om hier verantwoord mee om te gaan."

Risico op discriminatie

Bovendien is ook het risico van discriminatie door het systeem niet uitgesloten. Twee kenmerken waarmee gerekend wordt, postcode en inkomen, kunnen namelijk een relatie hebben met iemands afkomst. Indirect kan er volgens het College voor de Rechten van de Mens bij zo'n wisselwerking sprake zijn van discriminatie. Zulke kenmerken mogen alleen onder voorwaarden gebruikt worden. Er moet dan duidelijk gemaakt worden dat het gebruik proportioneel is en hoe discriminatie voorkomen wordt. Ook dat is in dit geval niet gebeurd.

"Wij willen niet discrimineren en alleen onderscheid maken als dit aantoonbaar belangrijk is om de risico's op delictgedrag in beeld te brengen", zegt Westerik van de reclassering daarover. "Nationaliteit of etniciteit worden uiteraard niet geregistreerd bij ons."

Het onderzoek naar de reclassering is het eerste in een groter onderzoek naar het gebruik van algoritmes bij de overheid, dat werd opgestart na problemen met het gebruik van algoritmes in de toeslagenaffaire en bij DUO. De inspectie onderzocht de reclassering omdat bekend is dat algoritmes daar veel worden gebruikt.