Verhalen waarin geclaimd wordt dat de brand in de Vondelkerk is ontstaan door een aanslag, worden breed gedeeld op sociale media, blijkt uit onderzoek van stichting Justice for Prosperity. Voor deze claims is geen enkel bewijs. Politie en brandweer zijn nog bezig met het onderzoek naar de brand.

In de berichten wordt beweerd dat de brand ontstond door een aanslag van 'jihadisten' en 'moslimterroristen'. Ook wordt een link gelegd met een 'linkse elite' die erbij betrokken zou zijn.

De berichten zijn onderdeel van een bewuste desinformatiecampagne, zegt voormalig-AIVD'er en directeur van Justice for Prosperity Jelle Postma. Volgens Postma legde 20 procent van alle berichten op X op 1 en 2 januari een link tussen de brand en moslims. Ook op andere sociale media als Facebook, TikTok en Telegram gaan dit soort verhalen rond.

Postma: "Al een paar minuten na het nieuws over de brand zien we de eerste valse claims verschijnen. Aanvankelijk gaat het vooral om suggesties. Het wordt dan meer als vraag gepresenteerd: "Zouden het moslims zijn?"

Al na een uur verandert de vraag in de vaststelling dat het een aanslag is. Zonder enig bewijs. "Heel toevallig een kerk en geen moskee... FU tering moslims", aldus een van de vele berichten.

Desinformatie verspreiden

Nog diezelfde nacht worden de berichten verder verspreid door invloedrijke extreemrechtse influencers als Eva Vlaardingerbroek en de Brit Tommy Robinson. Die laatste schrijft: "Weer een iconische Europese kerk tot de grond afgebrand." En: "Heb je al genoeg van ze? Massadeportaties 2026".

Vanaf dat moment gaat de verspreiding van de desinformatie hard, constateert Postma. "Een sneeuwbal wordt hier echt een lawine." De strekking van die berichten is steeds dat de brand in de kerk een aanval zou zijn op christenen. Schuldigen zijn moslims en een linkse elite.

Dat laatste vindt Postma opmerkelijk. "In Nederland hebben we nog niet vaak gezien dat er zo duidelijk het verband wordt gelegd tussen jihadisme en politiek links."

Het verhaal wordt ook opgepikt door pro-Kremlin media en influencers in Rusland. "Dit gebeurde ook bij de rellen op het Malieveld", zegt Postma. "Lokale gebeurtenissen worden opgepikt en verder gepolariseerd. Dat is onderdeel van een campagne om desinformatie te verspreiden."

Commercieel belang

Het voorbeeld van de Vondelkerk staat niet op zichzelf, zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). "Je ziet dat er suggesties worden gedaan door anonieme accounts bij een lokale gebeurtenis. Dat zijn niet per se bezorgde burgers."

Vaak wordt niets met die suggesties gedaan en blijft het bij een paar berichten. Maar soms wordt het overgenomen. "Het wordt dan gebruikt om in te spelen op woede en boosheid die er al is: ragebait heet dat." Dat gebeurt niet toevallig. "Dit soort influencers heeft er politiek en commercieel belang bij om dat te doen."

Zorgelijk, benadrukt Postma. "Het is moeilijk vast te stellen of dit de mening van veel mensen beïnvloedt, maar je ziet wel dat het op verschillende niveaus iets doet. Van een jonge moslim die op het voetbalveld wordt aangesproken over een gebeurtenis tot rechtse partijen die bepaalde retoriek overnemen."

Het ingewikkelde van dit soort claims, is dat ze heel moeilijk te ontkrachten zijn. In het geval van de Vondelkerk kan het maanden duren voordat het onderzoek naar de brand is afgerond. Tot die tijd kan niet met zekerheid gezegd worden wat de oorzaak was.

Verstoren van de democratie

Een dilemma, erkent De Vreese. Mede daarom is het ook ingewikkeld om dit soort desinformatie effectief te bestrijden: "Er is geen wondermiddel."

Volgens de Vreese is het in ieder geval nodig om algoritmes die ophef en desinformatie belonen, strenger aan te pakken. "Je kunt ook aan kleine ingrepen denken die dempend werken. Bijvoorbeeld labels die waarschuwen dat iets niet geverifieerd is."

Postma benadrukt ook de rol die verspreiders van desinformatie spelen. "Je kunt content modereren, maar als er een prikkel is om desinformatie te verspreiden, zal blijven gebeuren." Volgens Postma is het belangrijk dat er meer onderzoek wordt gedaan naar mensen en netwerken die desinformatie bewust verspreiden.

"Het verweer is vaak dat dit vrijheid van meningsuiting is, maar feit is ook dat het de democratie ondermijnt." Daarom roept hij op tot meer maatschappelijk debat over hoe ver die vrijheid van meningsuiting mag gaan. "Soms moet je democratie ook tegen zichzelf beschermen. Het zou goed zijn als daar een politieke discussie over is."

De Franse premier Lecornu gaat een omstreden wetsartikel gebruiken om de begroting voor 2026 door te drukken. Hij heeft vanmiddag in de ministerraad bekendgemaakt dat hij artikel 49.3 toepast om de begroting van dit jaar goed te keuren.

Dankzij dat wetsartikel kan Lecornu de begroting zonder tussenkomst van het parlement doorvoeren. Hij had al drie maanden geprobeerd om een meerderheid voor de begroting te krijgen, maar zonder succes.

Het besluit van de premier is het volgende hoofdstuk in een langlopende kwestie die gaat om de begroting van de Franse regering. Frankrijk heeft een begrotingstekort van 5 procent van het bruto binnenlands product (bbp), dat geldt als het grootste tekort binnen de Europese Unie.

Zevende premier sinds 2017

Lecornu is in september aangetreden als premier, nadat zijn voorganger was opgestapt. Die premier, François Bayrou, hield ermee op omdat hij in het parlement niet genoeg steun kreeg voor miljardenbezuinigingen die hij had voorgesteld.

Bayrou wilde de Franse staatsschuld verkleinen door belastingverhogingen door te voeren. Zijn plan was om te korten op sectoren zoals onderwijs en zorg en de vergoedingen voor medische kosten. Ook wilde hij twee landelijke feestdagen schrappen, die zouden dan werkdagen worden.

De voorgenomen bezuinigingen leidden tot massale protesten in Frankrijk, ook nadat Bayrou al was vertrokken. Daardoor lag een deel van het openbaar vervoer plat en werden wegen geblokkeerd.

Bayrou werd in september opgevolgd door Lecornu, maar die kondigde nog geen maand nadat hij was aangetreden aan dat hij opstapte. President Macron accepteerde zijn ontslag niet en Lecornu werd een aantal dagen later opnieuw geïnstalleerd.

Begroting doorvoeren

Lecornu's voornaamste taak bleef om de begroting rond te krijgen, maar hij kon op weinig steun in het parlement rekenen. Dat is verdeeld over de aanpak van de Franse economische crisis. Wel werd de financiering van de sociale zekerheid door een meerderheid van het parlement goedgekeurd.

Nu lijkt Lecornu een riskante uitweg uit de impasse te hebben gevonden. Hij moest toestemming vragen aan president Macron om de wet te gebruiken. Volgens de krant Le Parisien heeft Lecornu een paar dagen op hem ingepraat om hem te overtuigen van de noodzaak van het toepassen van de omstreden wet.

Correspondent Frankrijk Saskia Houttuin:

"'Spijt en verbittering'. Zo omschreef premier Lecornu vanuit het Elysée zijn besluit om grondwetsartikel 49.3 door te voeren. Na drie maanden van onderhandelen en concessies doen, ziet de premier zich genoodzaakt om de begroting voor dit jaar per decreet rond te krijgen: zonder akkoord en dus zonder stemming in het parlement.

In oktober had hij nog beloofd zich niet aan deze maatregel te branden, omdat eerdere ervaring leerde dat daarmee de deur zou worden geopend voor een motie van wantrouwen. Die stemming gaat er sowieso komen, twee partijen hebben die inmiddels aangevraagd.

Maar Lecornu heeft een troef waardoor hij een kans heeft om een vertrouwensstemming te overleven. Afgelopen weekend deed de premier een aantal belangrijke handreikingen aan de socialisten, waaronder het verhogen van belastingtarieven voor grote bedrijven. Daarmee hoopt hij dit linkse blok in ieder geval aan boord te hebben. De grote vraag is of dat voor Lecornu voldoende zal zijn om politiek te kunnen overleven."

Het Openbaar Ministerie eist een boete van 525.000 euro tegen twee dochterbedrijven van bouwreus VolkerWessels. Het op-een-na grootste bouwbedrijf van Nederland staat in het beklaagdenbankje vanwege een oude omkoopzaak op Sint Maarten.

In 2013 werd de Causewaybrug opgeleverd, die de internationale luchthaven op het Franse deel van het eiland verbindt met het Nederlandse deel. VolkerWessels zou die klus gekregen hebben door via een tussenpersoon honderdduizenden euro's te betalen aan Theo Heyliger, destijds de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening, Milieu en Infrastructuur van Sint Maarten.

Kroongetuige

Die tussenpersoon speelt een hoofdrol in de zaak. De consultant praat sinds 2019 met het OM als kroongetuige. Hij zou onder meer over Heyliger verklaard hebben: "er is maar één baas op het eiland". Als de inmiddels voormalig minister niet betaald zou worden, zou VolkerWessels geen nieuwe contracten meer krijgen. De consultant zou het geld op een parkeerplaats aan Heyliger gegeven hebben, verpakt in kranten.

De oud-minister is inmiddels veroordeeld voor het aannemen van steekpenningen. Het OM hoopt dat de rechter nu ook boetes wil opleggen aan de dochterbedrijven van VolkerWessels en aan een voormalige bestuurder van het bouwbedrijf.

Het bedrijf wil nog niet inhoudelijk reageren. "We zullen donderdag onze kant van het verhaal uitgebreid in de rechtbank uiteenzetten", zegt een woordvoerder.