Duizenden kinderen in Nederland hebben geen bril terwijl ze die wel nodig hebben. Verder zijn er tienduizenden kinderen die een bril dragen die ongeschikt voor hen is. Die inschatting maken wetenschappers die in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid de toegankelijkheid van brillen in Nederland onderzochten.

Geen of geen geschikte bril hebben, kan allerlei gevolgen hebben. Kinderen kunnen minder goed lezen en leren en worden in hun ontwikkeling en contacten geremd. "Zonder bril kunnen hun ogen ook verder achteruitgaan of kunnen ze een lui oog ontwikkelen", zegt hoofdonderzoeker Ruth van Nispen van Amsterdam UMC.

Van Nispen is al langer bezorgd over de toegankelijkheid van brillen. "Een paar jaar geleden hoorden we dat oogzorgverleners kinderen op hun spreekuur terugzien zonder de bril die ze eerder hadden voorgeschreven. Ook waren er plotseling meer aanvragen voor brillen bij het Jeugdeducatiefonds en Nationaal Fonds Kinderhulp. Dat riep de vraag op of dit een structureel probleem is. En dat blijkt zo te zijn."

Bijziend of verziend

In totaal hebben 634.000 kinderen in Nederland een bril nodig doordat ze bijziend of verziend zijn, schatten de onderzoekers op basis van bestaande studies. Ze denken dat dit aantal mettertijd verder oploopt, onder meer door toegenomen beeldschermgebruik.

Een deel van de ouders en verzorgers ervaart financiële drempels bij de aanschaf van een bril. Van Nispen en collega's lieten een enquête uitvoeren door Ipsos I&O en daarin zei 16 procent van de ouders daartegenaan te lopen. Ze kopen überhaupt geen bril, stellen de aankoop uit, vervangen een kapotte bril niet of kiezen voor een goedkope optie, die niet altijd voldoet.

Het onderzoek is niet volledig representatief voor de Nederlandse bevolking, maar geeft volgens Van Nispen wel een realistisch beeld. "Kinderen in de groei hebben minimaal jaarlijks een nieuwe bril nodig en gemiddeld zijn ouders daar 274 euro aan kwijt. Waarschijnlijk lopen er dus tienduizenden kinderen rond met een ongeschikte bril", zegt van Nispen.

Brillenbus

De onderzoekers zoomden ook in op kinderen in gezinnen onder of vlak boven de armoedegrens. Bij deze groep zijn pilots uitgevoerd waarin hun ogen zijn getest en er brillen zijn aangemeten. "In die pilots zie je vrij consequent dat 30 procent van de kinderen die een bril nodig heeft, er geen heeft", aldus Van Nispen. "We denken dat 64.000 kinderen onder of net boven de armoedegrens een bril nodig hebben en dat duizenden van hen dus helemaal geen bril hebben."

Fenne (8) en Jay (8) kwamen er dankzij de Brillenbus achter dat ze een bril nodig hadden:

Erik van Halewijn is een van de initiatiefnemers van de Brillenbus, een project dat oogmetingen uitvoert en kinderen aan een bril helpt. Met een mobiele opticien bezoekt de Brillenbus scholen in achterstandswijken. "We komen dan bijvoorbeeld scholieren tegen die veel leerondersteuning krijgen zonder dat bekend is dat ze maar 40 procent zicht hebben", zegt hij. "Dat is dweilen met de kraan open."

Gezond schermgebruik

Om de toegankelijkheid van kinderbrillen te vergroten, adviseren de onderzoekers om kinderbrillen te vergoeden vanuit de basisverzekering. Daarnaast pleiten ze voor vaker screenen van kinderogen. Op dit moment krijgen kinderen een oogtest als ze 4 à 5 jaar oud zijn. Daarna worden niet alle kinderen in Nederland meer getest.

Ook qua leefstijl is er veel te winnen, stellen de onderzoekers. Ze pleiten voor gezonder schermgebruik: neem iedere 20 minuten 20 seconden pauze om in de verte te kijken. En ze adviseren om dagelijks minstens twee uur buiten te spelen.

Minister: onwenselijk

In een reactie noemt demissionair minister Bruijn van VWS het "onwenselijk" dat kinderen in Nederland "zijn aangewezen op liefdadigheid" om een bril te kunnen dragen. "In een land als Nederland mag het inkomen van ouders niet bepalend zijn voor of een kind goed kan zien."

Bruijn heeft eerder al aan het Zorginstituut Nederland gevraagd of en onder welke voorwaarden brillen en contactlenzen voor kinderen in het basispakket kunnen komen. Hij verwacht dat advies eind dit jaar. In afwachting daarvan heeft de minister 750.000 euro aan tijdelijke subsidies beschikbaar gesteld voor fondsen die ouders en verzorgers helpen om een bril voor hun kind te kopen als ze dat zelf niet kunnen.

NS sleept de gemeenten Almere en Lelystad voor de rechter. Volgens de treinvervoerder is de subsidie die concurrent Arriva ontvangt voor het rijden van de nachttrein onterecht. Dat bevestigt een woordvoerder van NS aan Omroep Flevoland.

Sinds maart vorig jaar rijdt er in het weekend een nachttrein tussen Groningen en Schiphol, met tussenstops in Lelystad en Almere. Arriva is het bedrijf dat die trein laat rijden.

Dat kan omdat Arriva gebruikmaakt van de 'open toegang'. Buiten de momenten dat de NS rijdt, is het spoor beschikbaar voor andere vervoerders om zo reizigers beter te kunnen bedienen en concurrentie te bevorderen.

Sinds de start van de treinverbinding geven de gemeenten Lelystad en Almere samen maximaal een ton subsidie aan Arriva. Met alleen de opbrengst van treintickets valt de nachttrein niet te betalen, is de gedachte.

'Oneerlijke subsidieverlening'

De NS vindt de ton subsidie voor Arriva oneerlijke subsidieverleningen. Ook zou subsidie niet mogen worden toegekend als een andere treinvervoerder in 'open toegang' rijdt, zegt een woordvoerder van NS. Daarom diende het bedrijf in februari vorig jaar een bezwaarschrift in bij de gemeente Lelystad en Almere.

Dat werd half december behandeld en als 'niet-ontvankelijk' verklaard en daarmee inhoudelijk niet beoordeeld. Volgens de gemeente is NS geen belanghebbende in de situatie.

De woordvoerder stelt dat NS wel belanghebbende is. "Wij hebben ook gesprekken met de gemeente gevoerd over de open toegang-nachttrein en destijds besloten om het niet te doen." NS dacht dat er geen subsidie in het spel zou zijn, anders had het bedrijf misschien een ander besluit genomen.

Nachttrein blijft voorlopig

Zolang de rechtszaak loopt, blijft de nachttrein van Arriva gewoon rijden. De NS wil naar eigen zeggen de nachttrein niet om zeep helpen, maar wil duidelijkheid hebben over de subsidieregelgeving. "In open toegang rijden is een relatief nieuw iets. Daarom zijn we op zoek naar de regels die daarvoor gelden. Die zijn er nog niet", aldus NS.

Wanneer de rechtszaak dient, is nog niet duidelijk.

Sociale media staan er vol mee: verhalen van jonge vrouwen met buikpijn. Heftige, chronische buikpijn, vertellen ze, waardoor ze niet meer kunnen eten. Artsen kunnen vaak geen lichamelijke oorzaak vinden, maar daar leggen de patiënten zich niet bij neer. Zij geven zichzelf de diagnose: gastroparese, maagverlamming.

Artsen voelen zich onder druk gezet om sondes te zetten of operaties uit te voeren. Dan doen ze niet, en dus wijken sommige patiënten uit naar het buitenland. Naar een Spaanse arts, die wel opereert. Zijn ingrepen zijn invasief, peperduur en onomkeerbaar.

Nieuwsuur en NOS Stories zochten dit verhaal tot op de bodem uit, ze reisden daarvoor ook naar Spanje. Yoeri Vugts van Nieuwsuur vertelt erover in deze podcast.

Deze aflevering van De Dag kun je luisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Dieuwke Teertstra

Redactie: Judith van de Hulsbeek