Als de belangrijkste justitieambtenaar van Oostenrijk dood in het water wordt gevonden, dan is dat opvallend. Als vervolgens meerdere betrokkenen twijfels uiten over de doodsoorzaak, dan roept dat vragen op. Als dan blijkt dat er opmerkelijke keuzes zijn gemaakt in het onderzoek naar zijn dood, dan barsten de speculaties los.

Het gaat om de zaak-Christian Pilnacek, die Oostenrijk sinds 2023 in zijn greep heeft. Een parlementaire onderzoekscommissie is ingesteld om opheldering te brengen. Onderzocht wordt of het politieonderzoek politiek is beïnvloed. Deze week zijn de belangrijkste getuigen gehoord.

Wie was Christian Pilnacek?

Pilnacek gold als machtige 'schaduwminister' op het ministerie van Justitie, als hoofd van de afdeling Strafrecht. In die hoedanigheid kreeg hij talloze politieke gevoelige (corruptie)zaken op zijn bureau. Anders dan in veel andere Europese landen, kon hij daar ook invloed op uitoefenen. Tegelijkertijd onderhield hij nauwe banden, ook op privévlak, met politici van de conservatieve regeringspartij ÖVP.

Kort nadat de ÖVP het ministerie van Justitie had afgestaan aan de Groenen, werd Pilnacek geschorst vanwege het schenden van het ambtsgeheim. Zo zou hij een geplande huisdoorzoeking hebben verklapt en een onderzochte ÖVP-minister hebben geholpen. Ook zouden staatsgeheimen zijn gelekt.

Dronken

Twee jaar later, op een donderdagavond in oktober 2023, wordt Pilnacek dronken van de weg gehaald en naar het politiebureau gebracht. Eenmaal weer thuis, verlaat hij even na 01.00 uur zijn woning opnieuw. Uren later wordt zijn lichaam gevonden in een zijarm van de Donau, op zijn rug in ondiep water.

De omstandigheden roepen meteen vragen op. Er zijn voetafdrukken die niet van Pilnacek afkomstig lijken en verwondingen die niet door een verdrinking zouden komen. Een toegesnelde arts kan de doodsoorzaak niet met zekerheid vaststellen, maar zij zal later verklaren dat politie en justitie zich verzetten tegen verdere autopsie.

Toch oordeelt de politie al snel dat het om zelfdoding gaat. Daarmee is het onderzoek afgerond en wordt potentieel bewijsmateriaal niet onderzocht. Wat met die objecten is gebeurd, roept veel vragen op.

Verdwenen USB-stick

Zijn telefoon kwam in handen van zijn weduwe Caroline List, een rechter met wie hij niet meer samenleefde. Zij vernietigde het toestel met een gasbrander, omdat zij "genoeg gedoe" met zijn telefoon had gehad. De laptop van Pilnacek kwam via tussenpersonen in handen van een journalist. Een USB-stick met geheime documenten, die hij altijd met zich meedroeg als "levensverzekering", verdween spoorloos.

Zijn smartwatch werd wel veiliggesteld, maar de gegevens over zijn laatste uren werden pas na lang aandringen gedeeld met de parlementaire onderzoekscommissie. De gedeelde data lieten volgens Der Standard zien dat Pilnacek al vroeg in de nacht in het water belandde en de hartslagactiviteit pas twee uur later stopte. Ook registreerde de smartwatch andere onbekende Bluetooth-apparaten in de buurt, wat kan betekenen dat hij niet alleen was.

Via de smartwatch werd ook bekend met wie Pilnacek zijn laatste telefoongesprek voerde. Dat gesprek, vier uur voordat hij in het water belandde, was met een goede bekende: oud-bondskanselier Sebastian Kurz (ÖVP). Het gesprek duurde elf seconden, de inhoud is niet bekend. Kurz sprak een dag later als eerste over suïcide en is daar nog altijd stellig van overtuigd.

Hoe anders waren de woorden van zijn weduwe List bij de uitvaart. "Christian heeft zichzelf niet omgebracht", zei ze in een overvolle kerk vol politici en juristen. "Het leven werd hem ontnomen."

Zij denkt aan een tragisch ongeluk, als gevolg van de "ongegronde lastercampagne" tegen de geschorste topambtenaar.

Gepolitiseerd

Ongerijmdheden genoeg en volop vraagtekens bij de afhandeling van Pilnaceks dood. Na lang soebatten werd afgelopen oktober besloten tot een parlementaire onderzoekscommissie, geïnitieerd door de rechts-radicale oppositiepartij FPÖ. Die richt zich niet op de dood zelf, maar op de afwikkeling ervan en eventuele politieke betrokkenheid.

Daarmee is zijn dood een reden geworden voor politieke aanvallen. De FPÖ beschuldigt de ÖVP ervan het onderzoek tegen te werken. De NEOS, een coalitiegenoot van de ÖVP, wil Kurz verhoren, wat de ÖVP blokkeert. Kurz valt op zijn beurt de Groenen weer aan, omdat zij Pilnacek "wilden kapotmaken".

De FPÖ zegt dat de zaak-Pilnacek "de ÖVP-machtsmachine laat wankelen". Volgens de partij vroeg Pilnacek de dag voor zijn dood om een ontmoeting met FPÖ-leider Kickl, omdat de geschorste topambtenaar een boekje zou willen opendoen over misstanden in het Oostenrijkse rechtssysteem.

Dat sluit aan bij een heimelijk opgenomen gesprek, dat een maand na Pilnacek werd gepubliceerd. Daarin beklaagde hij zich in een gesprek met een goklobbyist over politieke inmenging door ÖVP-kopstuk Wolfgang Sobotka.

Geen antwoorden

De ondervraging van belangrijke getuigen deze week heeft meer vragen dan antwoorden opgeleverd. Het is een parlementair onderzoek dat neigt naar een politieonderzoek. Bepaalde cruciale data, waaronder van de smartwatch, ontbreken echter nog steeds. Meerdere getuigen konden niet vrijuit spreken, vanwege lopende rechtszaken over smaad en laster.

De vraag is of de zaak-Pilnacek een voorbeeld is van een giftige, corrupte politieke cultuur of 'slechts' een tragisch levenseinde dat rommelig is onderzocht. Feit is dat Pilnacek over belangrijke informatie beschikte, waardoor velen belang hebben om deze zaak af te sluiten of juist verder uit te diepen.

De zaak past daarbij in een land dat bol staat van politieke intriges en corruptie, van omkoping en steekpenningen tot Russische spionageschandalen. Daarmee tast de gang van zaken rond Pilnaceks dood het vertrouwen van veel Oostenrijkers in de politiek en justitie verder aan.

Goedemorgen! Vandaag is het Valentijnsdag. En op de Olympische Winterspelen in Milaan gaan Jenning de Boo, Jordan Stolz, Sebas Diniz en Joep Wennemars het ijs op voor de 500 meter.

Eerst het weer:

Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten?

Wat heb je gemist?

Het Nederlandse marineschip de Johan de Witt gaat naar het Noordpoolgebied. Het neemt daar deel aan de grote internationale oefening onder de nieuwe NAVO-missie Arctic Sentry. Het gaat om de tweejaarlijkse oefening Cold Response, waaraan dit jaar 25.000 militairen uit veertien landen meedoen.

Twee agenten van de Amerikaanse immigratiedienst ICE worden verdacht van meineed. Op 14 januari schoten ze op een immigrant die ze wilden arresteren, omdat die hen zou hebben aangevallen. Dat blijkt niet zo te zijn.

De Franse politie heeft in Parijs een man doodgeschoten die een agent bedreigde met een mes. De man raakte zwaargewond en overleed in het ziekenhuis. Het incident gebeurde tijdens de dagelijks ceremonie bij de Arc de Triomphe, waar bij het graf van de Onbekende Soldaat een vlam wordt aangestoken. De man had al eerder een celstraf uitgezeten voor een poging tot moord in België.

Ander nieuws uit de nacht:

En dan nog even dit:

Internetbankieren bestond gisteren 40 jaar. Bijna ging de eerste overboeking nog mis. Voor een zaal genodigden maakte Jelle Zijlstra namens de Postbank 100.000 gulden over naar het comité dat de Olympische Spelen in 1992 naar Amsterdam wilde halen.

Bekijk hier de beelden:

Fijne dag!

Terwijl de NAM druk bezig is met dichten van de gasputten, pleit TNO ervoor het Groningenveld niet helemaal af te sluiten. Dat heeft te maken met de afhankelijkheid van Nederland van gas uit het buitenland, 80 procent wordt inmiddels geïmporteerd.

Er wordt nadrukkelijk niet gepleit voor nieuwe commerciële gaswinning, het gaat om een zogenoemde strategische reserve. Vergelijkbaar met de strategische oliereserve die Nederland sinds de oliecrisis in de jaren 70 heeft.

"Dat is een reserve die je beschikbaar hebt maar die je in principe niet gebruikt", zegt René Peters, directeur gastechnologie van TNO. "Dan is Groningen een hele goede kandidaat omdat het veld nog heel veel reserve heeft en ook in staat is om snel gas te leveren."

Het opblazen van een gaspijpleiding door Rusland waardoor er geen of minder gas uit Noorwegen komt; het afsluiten door Iran van de Straat van Hormuz waardoor de aanvoer van vloeibaar gas (lng) uit Qatar stopt; president Trump die de lng-tankers uit de Verenigde Staten tegenhoudt uit onvrede met Europese politiek. Het is volgens Peters en veel van zijn collega's allemaal niet langer ondenkbaar en kan leiden tot een groot en acuut tekort aan gas in Nederland en de rest van Europa.

Een stevige poolwind raast over het Groningse platteland als bulldozers met grof geweld en veel lawaai de stalen gasinstallatie van de NAM in Siddeburen slopen. "We zorgen dat het hier permanent en definitief is afgedicht", vertelt Emile Luchtmeijer, verantwoordelijk voor de ontmanteling van het Groningenveld bij de NAM. Luchtmeijer leidt ons langs stapels losgetrokken buizen en andere onderdelen van het voormalige gasbehandelingsstation.

De ontmanteling en sluiting van het Groningenveld is een grote operatie die zo'n 2 miljard euro kost en waar 200 mensen aan meewerken. "We verwachten dat we in Groningen nog circa tien jaar bezig zijn om alle putten af te dichten en de bovengrondse installaties te verwijderen." Uiteindelijk moeten alle locaties weer teruggebracht worden in oude staat, op de meeste plaatsen is dat landbouwgrond.

Het Groningenveld bevat nog zo'n 550 miljard kuub aardgas. Ter vergelijking: Nederland verbruikt jaarlijks 30 miljard kuub gas. Er zit dus potentieel voor 18 jaar aan binnenlands gebruik onder de grond. Inmiddels zijn 70 van de 300 putten in Groningen gedicht, 6 van de 22 locaties zijn gesloopt. Siddeburen is de zevende locatie die afgebroken wordt.

De sluiting van het Groningenveld is al bij wet geregeld. Het nieuwe kabinet heeft in het coalitieakkoord nog eens bevestigd dat het veld gesloten blijft. Ook de NAM heeft zich hier inmiddels bij neergelegd. "60 jaar heeft dit gasveld veel welvaart gebracht maar de laatste jaren ook veel onrust en zorgen, wij richten ons nu op het netjes opruimen van de installaties", zegt Luchtmeijer.

Onder meer om de Groningers te overtuigen dat het echt afgelopen is met de gaswinning worden de putten volgestort met beton. Dat gebeurt door een gespecialiseerd bedrijf dat met een gigantische omgekeerde boortoren door de provincie trekt. "Die trekt de drie kilometerlange productiebuizen uit de grond", vertelt directeur Harry Venema van WellGear. "Als de buizen eruit zijn gehaald worden op meerdere dieptes cementpluggen van 50 tot 100 meter geplaatst, die de boorput volledig afsluiten. En dan is het afgelopen."

Hier laat Venema zien hoe dat in zijn werk gaat:

Zowel de Mijnraad als de Gasunie heeft al gepleit voor een strategische gasreserve. Hoe die er precies uit moet zien is onderwerp van discussie. Vanuit het oogpunt van leveringszekerheid zien veel gasdeskundigen het Groningenveld als een logische optie. Maar, bij de officiële instanties wordt dat vanwege de gevoeligheid van het onderwerp niet hardop gezegd.

Gasunie werkt aan een rapport over leveringszekerheid waarin het plan voor een strategische reserve uitgewerkt wordt. Peters van TNO vindt dat de optie op zijn minst serieus onderzocht moet worden. Het is theoretisch mogelijk om een paar productielocaties van het Groningenveld open te houden zegt de NAM, maar dat gaat dan wel weer gepaard met risico's op aardbevingen volgens Luchtmeijer: "Wij adviseren dat niet."