Wat doe je als je op het strand staat en er een bootje vol vluchtelingen in angst probeert aan te meren? De meeste mensen zouden te hulp schieten en hulpverleners al helemaal. Maar in Griekenland leidde het tot een rechtszaak.

Vandaag begint op het eiland Lesbos de laatste fase van het proces tegen de Nederlander Pieter Wittenberg (78) en 23 andere hulpverleners. Zij staan terecht voor mensensmokkel, lidmaatschap van een criminele organisatie en witwassen.

Ze kunnen daarvoor maximaal twintig jaar celstraf krijgen. En dat terwijl ze alleen maar vluchtelingen aan wal hielpen, zeggen ze. In samenwerking zelfs met de Griekse kustwacht.

Mensenrechtenorganisaties spreken van de criminalisering van hulpverlening, bedoeld om hulpverleners af te schrikken en zo vluchten minder aantrekkelijk te maken. Vrijspraak is volgens hen de enige juiste uitkomst. Maar zelfs als die er komt, heeft het proces blijvende invloed op hoe hulpverleners op Lesbos hun werk doen.

Lastige afweging

Want al zijn het er een stuk minder dan tien jaar geleden, nog steeds komen in Griekenland vrijwel dagelijks per boot vluchtelingen aan. Vorig jaar 48.000 volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, van wie bijna 4000 op Lesbos. En dus zijn er ook nog steeds Nederlandse hulporganisaties actief. Maar die staan niet meer aan de oevers wanneer de bootjes aankomen, sinds de 24 hulpverleners in 2018 werden aangeklaagd.

"Als onze vrijwilligers nu een bootje zien aankomen, mogen ze zelf niets doen en moeten ze de bevoegde instanties bellen", zegt Esther Vonk, directeur van de Stichting Bootvluchteling. Die organisatie biedt met artsen en verpleegkundigen medische en psychosociale hulp in het vluchtelingenkamp op Lesbos. "Dat is soms een heel lastige afweging. Er zijn een heleboel vormen van hulpverlening die de autoriteiten in verband brengen met mensensmokkel."

Ze schetst het dilemma. "Het voelt tegennatuurlijk om weg te lopen als er een boot met mensen in nood aankomt. Maar je weet dat als je tegen de regels ingaat we mogelijk alle hulpverlening kunnen opdoeken, ook de medische hulp in het kamp. Dan krijgt niemand meer de zorg die zo hard nodig is."

Steffi de Pous, directeur van Because We Carry, woonde in 2018 op Lesbos en komt er nog regelmatig. Haar stichting richt zich vooral op vrouwen en kinderen op de vlucht.

"Toen Pieter en de anderen werden aangeklaagd, ontstond er een algemene angst onder hulpverleners. Wij reden nog rond met een auto met daarin medische instrumenten, dekens, water, eten en schone kleren. Maar die mochten we dus niet meer gebruiken als er bootjes aankwamen."

Met haar team maakte De Pous dan een inschatting hoe hulpbehoevend mensen waren. "Dan maakten we een plannetje en belden netjes de kustwacht. Als die kwam, hadden we negen van de tien keer toch al wel geholpen. Dekens gegeven of zo. Maar we durven sindsdien niet meer het water in."

Pushbacks

Belangrijk bij het dilemma: er zijn inmiddels stapels bewijs dat de kustwacht vluchtelingen terugduwt naar Turkije, soms met geweld, ook als ze al op Lesbos zijn aangekomen. Ze worden soms op stuurloze opblaasbare vlotten naar open zee getrokken. De Griekse autoriteiten ontkennen zich schuldig te maken aan deze illegale pushbacks.

De angst zit er inmiddels goed in. De Pous zegt de afgelopen jaren meerdere keren plotseling te zijn gestopt met het verlenen van hulp. Omdat er ineens drones boven haar en haar collega's verschenen, bijvoorbeeld. "Een keer zat iemand met een verrekijker naar mij te turen. Ik moet nu stoppen met helpen dacht ik, want ik wil niet in de gevangenis komen. Maar waarvoor kom ik dan eigenlijk vast te zitten? Als ik nou op een jetski de zee op was gevaren, een touw had uitgegooid en die bootjes vanuit Turkije Griekenland in sleepte... Maar omdat ik iemand een deken, een flesje water of een mueslireep heb gegeven?"

Voorzichtiger geworden

Zelfs als Wittenberg en de 23 anderen worden vrijgesproken, heeft de zaak wel ruim zeven jaar boven hun hoofd gehangen. Ze moesten zich doorlopend beschikbaar houden voor de Griekse justitie, en sommigen kwamen door de verdenking lastig aan het werk.

"Wij zijn als organisatie veel voorzichtiger geworden", zegt Vonk. "Je vraagt je voortdurend af: wat zijn de risico's voor onze medewerkers en vrijwilligers? Waarvoor kun je aansprakelijk gehouden worden? Want je wil niet dat iemand jaren in zo'n proces terechtkomt. Dus ook al missen de beschuldigingen elke grond, dan toch blijven ze een rol spelen in ons werk."

Er bestaat een goede kans dat ernstige nierpatiënten binnen een paar jaar veel meer vrijheid krijgen om te staan en gaan waar ze willen. De Nierstichting wil de eerste draagbare dialysemachine op de markt brengen, waardoor patiënten niet meer voor de rest van hun leven gebonden zijn aan hun huis en ziekenhuis.

Op dit moment moeten ongeveer 5000 mensen, om überhaupt te kunnen overleven, drie keer per week naar het ziekenhuis voor een urenlange hemodialyse waarbij hun bloed door een kunstnier wordt gezuiverd. Omdat deze levensreddende machines zeer omvangrijke installaties zijn die niet verplaatst kunnen worden, hebben patiënten hun hele leven een soort van huis- en ziekenhuisarrest.

Zo ziet dat eruit in de praktijk:

Op vakantie gaan of familie in het buitenland bezoeken is voor hen lastig, omdat ze dan vooraf dialyse moeten regelen in een ziekenhuis ter plaatse. Maar daar komt waarschijnlijk verandering in. Het UMC Utrecht is inmiddels klinische studies begonnen om de veiligheid en effectiviteit te testen van een nieuwe kunstnier. Deze zogeheten Neokidney past in een rolkoffer en kan in feite overal mee naartoe. Langdurig rondreizen hoeft dan geen probleem meer te zijn.

"En dat betekent straks echt een enorme verbetering van de kwaliteit van leven", zegt directeur Tom Oostrom van de Nierstichting met hoorbare trots. Het was immers de patiëntenorganisatie zelf die deze innovatie in gang heeft gezet. "We merkten dat er bij de grote dialysefabrikanten niet een echte motivatie bestond om kleinere en draagbare kunstnieren te ontwikkelen. Dus hebben we ruim twaalf jaar geleden besloten het heft in eigen handen te nemen."

Daarmee treedt de Nierstichting in de voetsporen van de Nederlandse arts en uitvinder Willem Kolff. Hij was het die in 1945 de eerste dialysemachine ontwikkelde en daarmee met succes het leven redde van een vrouw met acuut nierfalen.

In deze reportage probeerde NTR Wetenschap dezelfde kunstnier na te maken.

Later zou Kolff emigreren naar de VS waar hij de techniek voor kunstnieren verder verbeterde. Hij was ook de uitvinder van de hart-longmachine waardoor hart- en longtransplantaties mogelijk werden. Zelf probeerde Kolff ook een draagbare kunstnier te ontwikkelen, maar tot zijn grote frustratie lukte dat destijds technisch nog niet.

"Ongeveer twintig jaar geleden, toen hij al heel oud was, moedigde Kolff ons aan om zelf zo'n apparaat te ontwikkelen", vertelt Oostrom. "Volgens hem was de technologie inmiddels ver genoeg."

De Nierstichting stelde daarom met TNO een aanbestedingsplan op om de juiste partners te vinden. Uiteindelijk werden dat bedrijven uit Singapore en Zwitserland, die samen het bedrijf Nextkidney oprichtten. De eerste prototypes zijn in Frankrijk al op patiënten getest in samenwerking met het UMC Utrecht.

De resultaten waren dusdanig positief dat drie grote zorgverzekeraars, CZ, Menzis en Zilveren Kruis, financiële steun boden om het apparaat daadwerkelijk op de markt te brengen. Dit jaar beginnen tests die moeten bewijzen dat het marktmodel veilig en effectief genoeg is. Er zijn ongeveer vijftig patiënten bij betrokken, in Utrecht, Brussel en Caen in Frankrijk.

'Duizend behandelingen getoetst'

"Waar bij de eerste tests het model in het ziekenhuis werd getest voor een korte periode, gaan we het nu langer testen en bekijken hoe het functioneert als patiënten het thuis zelf doen", zegt internist-nefroloog Karin Gerritsen van het UMC Utrecht en hoofdonderzoeker van de Europese studie.

"We bekijken uiteraard alles. Maakt het apparaat het bloed voldoende schoon en wordt het overtollig vocht goed verwijderd? Ervaren patiënten bijwerkingen? Wat doet deze dialyse met de bloeddruk, de hartslag en de bloedwaarden? Uiteindelijk zullen we zeker duizend behandelingen uitvoeren en toetsen."

Volledige vergoeding

Als de resultaten goed zijn, wil het bedrijf zo snel mogelijk Europese en Amerikaanse toestemming krijgen om de nieuwe technologie op de markt te brengen. In Nederland zal de kunstnier naar alle waarschijnlijkheid vergoed worden via de zorgverzekering. De verwachting is dat dit al in 2027 of 2028 moet lukken.

Het scheelt behoorlijk in de kosten omdat veel minder zorgpersoneel nodig is als patiënten zelfstandig dialyseren.

Oostrom verwacht ook ver over de landgrenzen veel van het apparaat. "Door hulpverleners in rampgebieden. Na de tsunami in Japan waren in delen van het land helemaal geen mogelijkheden meer om te dialyseren. Dan gaat de klok voor mensen wel tikken. Met de draagbare kunstnier wordt het dan een stuk makkelijker om patiënten alsnog levensreddende zorg te bieden."

Goedemorgen! De Amerikaanse president Trump ontvangt vandaag de Venezolaanse oppositieleider Machado. En in Uganda wil president Museveni na 40 jaar nog een zevende termijn.

Eerst het weer: bewolkt, met op veel plaatsen wat regen. Alleen in Limburg mogelijk wat zon. Het wordt ongeveer 9 graden.

Ga je op pad? Hier vind je het overzicht van de files en hier lees je waar werkzaamheden en storingen zijn op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten?

Wat heb je gemist?

Iran heeft vannacht het luchtruim een uur of 5 gesloten voor alle vluchten, behalve voor commerciële vluchten die daar toestemming voor hadden. Waarom die beslissing is genomen, zegt de regering niet. Alles zou nu weer open zijn. Luchtvaartmaatschappijen werden gedwongen sommige vluchten te annuleren, om te leiden of uit te stellen.

In Iran is de grootste opstand in jaren bezig. Volgens een mensenrechtenorganisatie zijn tot nu toe zeker 2500 mensen omgekomen. Het regime slaat de protesten hard neer. President Trump dreigde eerder met steun aan de opstandelingen als Teheran het verzet de kop zou indrukken.

Nieuws uit de nacht:

En dan nog even dit:

Stationskat Brammetje is drie jaar na zijn dood in brons teruggekeerd naar Purmerend. Het dier was als vaste waarde op het treinstation geliefd bij reizigers, maar werd in 2023 doodgereden door een auto. Via een crowdfundingsactie werd 8000 euro ingezameld om hem als standbeeld te vereeuwigen

Fijne donderdag!