De Iraanse leider Ali Khamenei is gedood bij de Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen van gisterochtend. Dat bevestigen Iraanse staatsmedia, enkele uren nadat de Amerikaanse president Trump er melding van had gemaakt.

Op de Iraanse staatstelevisie kondigde een zichtbaar geëmotioneerde presentator het nieuws al snikkend aan. "Zijne Eminentie Khamenei heeft de nectar van het martelaarschap gedronken en zich bij het hemelse koninkrijk gevoegd", sprak hij. "De opperste leider van de Islamitische Revolutie van Iran is als martelaar gestorven", schreef persbureau Tasnim.

Staatsmedia melden dat de hoogste geestelijk leider van het land gisterochtend vroeg is gedood in zijn kantoor. Op luchtbeelden was al te zien dat zijn complex was vernietigd door de gerichte aanval. Vanwege de dood van Khamenei is in Iran een rouwperiode van veertig dagen afgekondigd. Ook krijgen mensen de komende week vrij.

Door de Amerikaanse en Israëlische aanvallen zijn ook twee hooggeplaatste functionarissen gedood, bevestigt staatspersbureau Irna. Een van de naaste adviseurs van Khamenei, Ali Shamkhani, is omgekomen, net als Mohammad Pakpour, de leider van de Revolutionaire Garde.

Behalve Khamenei zelf zijn ook zijn dochter, schoonzoon en kleinkind omgekomen bij de aanvallen, melden Iraanse staatsmedia. "Na contact met goed geïnformeerde bronnen in de residentie van de leider is het tragische nieuws bevestigd", schrijft persbureau Fars.

De Iraanse Revolutionaire Garde heeft wraak gezworen voor de dood van de ayatollah. "De moordenaars van de imam van de natie zullen niet ontkomen aan een harde, beslissende en afschrikwekkende straf", luidt een verklaring van het Iraanse eliteleger. Het "verwoestende offensief" zal zeer spoedig beginnen, staat in de verklaring.

Garde wil nationale eenheid

De Revolutionaire Garde, het Iraanse leger en de paramilitaire Basij-militie zullen "resoluut interne en externe samenzweringen bestrijden" en de agressors "met een afschrikwekkende en voorbeeldige reactie" straffen. Alle lagen van de bevolking worden opgeroepen deel te nemen aan de verdediging van het land en "solidariteit en nationale eenheid" te tonen aan de wereld.

Op sociale media zijn beelden te zien van feestende mensen in Iraanse steden. Hoewel het nieuws vroeg in de ochtend, om 05.00 uur lokale tijd, bekend werd, zijn in de hoofdstad Teheran mensen dansend de straat op gegaan. Ook in Karaj, in het noorden van Iran, wordt er op straat feest gevierd.

Gisteravond waren er urenlang geruchten over de dood van Khamenei, waar de hele dag niets van vernomen was. Rond 22.30 uur meldde Trump op zijn eigen socialemediaplatform Truth Social de dood van ayatollah Khamenei. Hij omschreef de Iraanse opperleider als "een van de kwaadaardigste mensen ooit".

'Bombardementen zullen hele week doorgaan'

"Hij kon onze inlichtingendiensten en geavanceerde volgsystemen niet ontwijken", schreef Trump. "Dankzij onze nauwe samenwerking met Israël konden hij en de andere leiders die samen met hem zijn gedood, niets meer uithalen."

Volgens Trump heeft het Iraanse volk nu de kans om "hun land terug te winnen". Ook stelde hij dat "veel leden van de Iraanse Revolutionaire Garde, het leger en andere veiligheids- en politiediensten niet langer willen vechten en immuniteit willen van de VS".

Trump kondigde in zijn bericht verder aan dat de zware en gerichte bombardementen de hele week ononderbroken zullen doorgaan, zolang nodig is om het doel te bereiken. Dat is volgens Trump vrede in het Midden-Oosten "en in feite de hele wereld", schreef hij tot slot in kapitalen.

Ayatollah Ali Khamenei was meer dan 35 jaar de machtigste man van Iran. Als hoogste leider stond hij, zonder zelf verantwoording af te hoeven leggen, boven de president en andere gekozen functionarissen. Zijn woord was wet in Iran.

Hij trok aan alle touwtjes, benoemde medestanders in alle belangrijke organen en had de steun van de strijdkrachten, waarvan hij het hoofd was. Een belangrijk onderdeel van zijn machtsapparaat was de Revolutionaire Garde. Met behulp van de 'bewakers van de Islamitische Revolutie' sloeg hij alle verzet neer. Zo legde hij als conservatieve bejaarde geestelijke zijn wil op aan een jonge, steeds minder religieuze bevolking.

Khamenei gaf niet toe aan het groeiende verlangen naar een vrijer leven met meer gelijkheid voor mannen en vrouwen. Hij veroordeelde muziek als on-islamitisch en hield vast aan de verplichte hidjab voor vrouwen. Toen in 2017 vrouwen op straat demonstratief hun sluier af deden, liet hij hard ingrijpen. De actie van de vrouwen maakte deel uit van "een zionistische samenzwering" om Iran te verzwakken, zo liet hij weten.

Confrontatie met VS

In de internationale politiek zocht hij de confrontatie met de VS. "Iran heeft de vijandschap met Amerika nodig", zei hij eens volgens de in ongenade gevallen oud-president Khatami. De haat tegen Amerika gebruikte hij om zijn aanhangers in binnen- en buitenland in beweging te brengen.

Zijn enige vriend in de internationale politiek was de Syrische president Assad en via de internationale tak van de revolutionaire garde had hij aanhang onder de sjiitische en antiwesterse massa's in landen als Irak en Libanon.

Als jonge man studeerde Khamenei bij ayatollah Khomeini, de leider van het verzet tegen de pro-Westerse moderniseringspolitiek van de sjah. Toen Khomeini in 1963 werd verbannen, bleef Khamenei in Iran. Hij werd meermalen gearresteerd en gemarteld, wat zijn haat tegen Israël en de VS voedde, omdat de Iraanse geheime politie steun kreeg van de CIA en de Mossad.

'Levende martelaar'

Na de Islamitische Revolutie van 1979 waarbij de sjah werd afgezet, werd Khamenei president onder Khomeini. In 1981 overleefde hij een bomaanslag. Daarbij raakte zijn rechterhand verlamd, volgens zijn volgelingen het bewijs dat hij "een levende martelaar" was.

Na Khomeini's dood in 1989 werd hij op voorspraak van parlementsvoorzitter Rafsanjani door de Raad van Experts benoemd als hoogste leider. Khomeini zou hem op zijn sterfbed als opvolger hebben aangewezen, maar zijn gezag als geestelijke was beperkt. Daardoor steunde hij vanaf het begin meer dan Khomeini op de Revolutionaire Garde.

Met Khamenei aan het hoofd begon voor Iran een relatief rustige periode, tien jaar na de revolutie en na de uitputtende oorlog van 1980-1988 tegen het Irak van dictator Saddam Hussein.

Sobere leefstijl

De nieuwe leider riep minder hartstochtelijke gevoelens op dan Khomeini en bleef een figuur op de achtergrond, alleen toegankelijk voor een kleine groep vertrouwelingen. Hij verliet Iran nooit en leidde een teruggetrokken leven. De vrouw met wie hij bijna zestig jaar getrouwd was en zes kinderen had, verscheen nooit in het openbaar.

Khamenei verafschuwde spilzucht, luxe en materialisme. Hij verscheen meestal in saaie gewaden en op goedkope slippers en zette gasten in zijn bescheiden residentie eenvoudige maaltijden voor met brood, kaas en eieren.

Toch had Khamenei de beschikking over vele tientallen miljoenen dollars. Hij had de leiding over een financieel conglomeraat dat belangen had in de olie-industrie, de telecomsector, de landbouw en andere sectoren van de Iraanse economie.

Protesten neergeslagen

Onder hem dienden enkele hervormingsgezinde presidenten, zoals Khatami (1997-2005) en Rohani (2013-2021) die ook toenadering tot het Westen zochten. Maar veel kwam er niet van terecht, omdat Khamenei de grenzen aangaf en hij de VS bleef zien als aartsvijand.

Enkele malen braken er opstanden uit tegen het bewind. In 2009 lokte de fraude waarmee de conservatieve president Ahmadinejad herkozen werd massale protesten uit. In 2019 leidde een plotselinge verhoging van de brandstofprijzen tot massale protesten.

In 2022 waren er hevige rellen in verschillende steden in Iran vanwege de dood van de 22-jarige Mahsa Amini die door de zedenpolitie werd vermoord omdat zij geen hoofddoek droeg. En in december 2025 braken in Iran protesten uit vanwege de stijgende inflatie, die vervolgens uitliepen op demonstraties tegen het regime.

In zulke gevallen aarzelde Khamenei niet. Het verzet werd hard neergeslagen door de Basji, een tak van de Revolutionaire Garde.

Nucleaire programma

Iran werd er onder Khamenei van verdacht te werken aan de bouw van een kernwapen. Volgens het land zelf was het nucleaire programma bedoeld om elektriciteit te kunnen opwekken. Met name Israël was bezorgd over mogelijke kernwapens die Iran zou kunnen inzetten tegen zijn aartsvijand en besloot in de nacht van 12 op 13 juni 2025 nucleaire doelen in Iran aan te vallen.

De vergeldingsactie van Iran was vooral symbolisch, maar Israël was toen al duidelijk over de plannen met Khamenei: "Hij is een moderne Hitler. Een man als hij kunnen we niet langer laten bestaan."

Khamenei was dan ook een belangrijk doelwit bij de aanval van gisterochtend. Zijn verblijf in Teheran werd getroffen en grotendeels verwoest. De 86-jarige ayatollah overleefde dat niet.

Waar in de Golfstaten al maanden voor werd gevreesd, is nu echt gebeurd. Het conflict tussen Iran en Israël heeft zich uitgebreid naar de rest van de regio.

Teheran heeft teruggeslagen in de hele Golf na de gezamenlijke aanvallen van Israël en de Verenigde Staten. Doelen in Iran, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), Koeweit, Bahrein en Saudi-Arabië zijn geraakt door raketten en drones.

Ook Irak en Jordanië werden bestookt. Volgens de Iraanse autoriteiten zijn vooral Amerikaanse militaire bases in de regio het doelwit.

In Abu Dhabi kwam zeker één persoon om het leven toen raketten werden onderschept. Even buiten Koeweit-Stad werd de Ali al-Salem-luchtmachtbasis, waar Amerikaanse troepen zijn gestationeerd, aangevallen met ballistische raketten. Volgens het Koeweitse ministerie van Defensie werden ook die onderschept.

In Koeweit-Stad zelf werd het internationale vliegveld getroffen door een drone. Op videobeelden is te zien hoe de vertrekhal wordt getroffen bij een explosie.

Ook in Qatar zijn meerdere raketten onderschept. In Doha waren urenlang explosies te horen, afkomstig van Patriot-luchtafweerraketten die Iraanse projectielen uit de lucht haalden.

Schade en gestrande reizigers

De luchtruimen van Qatar, Koeweit, Bahrein en de VAE zijn gesloten. Duizenden mensen zitten vast op luchthavens, nadat hun vluchten waren geannuleerd.

Ook op Dubai werden aanvallen uitgevoerd. Op beelden die circuleren op sociale media is een grote rookpluim te zien bij een hotel op Palm Jumeirah, het beroemde eiland in de vorm van een palmboom.

In Bahrein werd vanmorgen het hoofdkwartier van de Amerikaanse Vijfde Vloot doelwit van een raket- en droneaanval. De regering in Manama spreekt van een "verraderlijke aanval" en een "flagrante schending van de soevereiniteit".

Ook Saudi-Arabië zegt dat raketten gericht waren op de hoofdstad Riyad en de oostelijke provincie. "Deze aanvallen kunnen onder geen enkel voorwendsel worden gerechtvaardigd", aldus het Saudische ministerie van Buitenlandse Zaken.

Tegelijkertijd ontkent Riyad dat het zijn luchtruim heeft opengesteld voor de aanvallen op Iran, al wijzen vluchtgegevens erop dat Amerikaanse militaire toestellen in de dagen voorafgaand aan de aanvallen opereerden vanaf de Prince Sultan-basis bij Riyad.

Aanvallen dwingen tot keuze

Vooral aanvallen op niet-militaire doelen stellen de Golfstaten voor een fundamenteel andere realiteit dan voorheen, zegt Gregg Carlstrom van The Economist. "Er is een groot verschil tussen het incasseren van aanvallen op Amerikaanse militaire bases op hun grondgebied en directe aanvallen op hun eigen civiele infrastructuur."

"Hoe meer Iran zijn doelwitten in de Golf uitbreidt, hoe groter de kans dat Golfstaten zich genoodzaakt zien om zich nauwer achter de Verenigde Staten te scharen", stelt Carlstrom.

De Golfstaten verzetten zich vóór het uitbreken van de oorlog nog tegen escalatie, maar volgens Carlstrom naderen we nu een punt waarop een keuze onvermijdelijk wordt.

Straat van Hormuz dicht

Iran lijkt nu ook de Straat van Hormuz te hebben afgesloten, een van de belangrijkste scheepvaartroutes ter wereld waar jaarlijks zo'n 20 procent van alle fossiele brandstoffen doorheen gaat. Volgens een functionaris van de EU-marinemissie Aspides ontvangen schepen berichten van de Iraanse Revolutionaire Garde waarin staat dat geen enkel schip nog door de zeestraat mag varen.

Teheran heeft er al langer mee gedreigd om deze strategische waterweg in te zetten als drukmiddel. Als de blokkade aanhoudt, kan dat grote gevolgen hebben voor de wereldwijde energiemarkt.

De olieprijs reageerde al flink op de onrust in de Golfregio. Brent-olie lag vanmorgen nog rond de 70 dollar per vat en de prijs is inmiddels opgelopen richting de 73 dollar.

Iraanse strategie

De Iraanse Revolutionaire Garde stelt dat alle Israëlische en Amerikaanse militaire doelen in de regio nu legitieme doelwitten zijn. "Deze operatie zal doorgaan totdat de vijand beslissend is verslagen", aldus een verklaring vanuit Teheran.

Volgens de Iraanse viceminister van Buitenlandse Zaken, Hamid Ghanbari, heeft Iran het recht zich te verdedigen, al betreurt Teheran eventuele verliezen onder burgers door de escalatie.

De invloedrijke Iran-analist Vali Nasr schrijft dat Iran er nu op inzet om de aanvallen van de VS en Israël op te vangen, het conflict gecontroleerd te laten escaleren en regionale spelers te dwingen tot bemiddeling voor een staakt-het-vuren. "Ze verwachten dat als Trump geen snelle overwinning boekt, hij op zoek zal gaan naar een uitweg, en dat latere onderhandelingen er dan anders uitzien", aldus Nasr.