Het seksuele en fysieke misbruik van pleegkinderen in jeugddorp De Glind in Gelderland kon lange tijd doorgaan door een gesloten cultuur en gebrek aan toezicht van buitenaf. Dat is de conclusie van de Erasmus Universiteit Rotterdam, die onderzoek deed naar de misstanden bij De Glind. De onderzoekers nemen het jeugdzorgorganisatie Pluryn kwalijk dat die nog altijd geen volledige opening van zaken wil geven.

In De Glind, een dorp vlak bij Barneveld, is plek voor 120 uithuisgeplaatste kinderen. Zij worden opgevangen in onder meer gezinshuizen binnen een grotendeels gereformeerde dorpsgemeenschap.

In oktober 2022 kwam via Omroep Gelderland aan het licht dat in de jaren 90 tientallen pleegkinderen in het jeugddorp fysiek, geestelijk en seksueel zijn mishandeld. Later kwamen bij de omroep ook meldingen binnen van na 2000.

Verschillende vormen van mishandeling

Naar aanleiding van die meldingen deed de Erasmus Universiteit samen met lotgenotenorganisatie BE4You2 onderzoek naar de misstanden. De onderzoekers hebben onder anderen gesproken met oud-bewoners.

Ze bekeken ook ruim 200 aanvragen die de slachtoffers hebben gedaan bij het Schadefonds Geweldsmisdrijven. "De resultaten laten zien dat verschillende vormen van mishandeling voorkwamen, waaronder emotioneel, fysiek en seksueel geweld", stellen de onderzoekers.

Pluryn laat aan Omroep Gelderland weten de signalen, vragen en kritiek serieus te nemen. "Het rapport vormt een belangrijke bron van inzicht, maar is niet het eindpunt", zegt de jeudgzorgorganisatie. "Wij blijven in gesprek met (oud-) bewoners, onze jongeren, medewerkers, onderzoekers en relaties om te blijven leren en verbeteren."

Zwartgelakte passages

De onderzoekers vinden dat er bij Pluryn een gebrek aan openheid is. Zo beriep de organisatie zich herhaaldelijk op de privacywetgeving en liet Pluryn slechts een deel van het papieren archief onderzoeken.

Dat interne archiefonderzoek, dat een onafhankelijke jurist uitvoerde in opdracht van Pluryn, volgde kort na de onthullingen van Omroep Gelderland. De zorgaanbieder ontdekte in bestuursnotulen uit de jaren 90 signalen van misstanden, maar liet vervolgens het archief van na 2000 niet meer onderzoeken. Ook werd het onderzoek omwille van de privacy niet openbaar gemaakt.

Nadat het archiefonderzoek was afgerond, werden betrokken slachtoffers niet actief benaderd. Zij moesten zelf veel moeite doen om informatie te krijgen over hun persoonlijke geschiedenis, meldt Omroep Gelderland.

Als ze al stukken ontvingen, stonden er vaak zwartgelakte passages in. "Pluryn wekt hiermee de indruk misstanden zowel in het verleden als in het heden (letterlijk) onzichtbaar te willen maken", schrijven de onderzoekers.

Niet serieus genomen

Ze stellen dat jeugdzorgorganisaties een open, lerende houding nodig hebben om verandering mogelijk te maken. Die houding hebben ze bij Pluryn tijdens het onderzoek "onvoldoende ervaren", schrijven ze.

"Daarbij leken verschillende redenen een rol te spelen, waaronder bescherming van het belang en de reputatie van de organisatie, en privacywetgeving als argument om geen openheid te bieden."

Slachtoffers hebben "tot op de dag van vandaag" last van de gevolgen van mishandeling en misbruik, schrijven de onderzoekers. Ze vertelden dat mensen die klachten hadden niet werden geloofd of serieus genomen en dat de leiding meldingen liever intern hield, in plaats van bijvoorbeeld aangifte bij de politie te doen.

Kinderen die uit huis zijn geplaatst vinden nog altijd moeilijk een luisterend oor bij klachten. Ze kennen de officiële procedures niet of hebben daar geen vertrouwen in, schrijft kinderombudsman Margrite Kalverboer in het rapport Je bent maar een kind, je durft gewoon niet.

Dezelfde conclusies werden tien jaar geleden ook al getrokken na onderzoek, en er is te weinig veranderd, concludeert Kalverboer. "We zijn niet fundamenteel opgeschoten. Kinderen hebben geen toegang tot klachtenprocedures."

Ze noemt de situatie schrijnend, omdat de kwetsbare kinderen in de opvang vaak op zichzelf aangewezen zijn.

Kinderen weten bijvoorbeeld niet via welke kanalen ze iets kunnen melden over misstanden, geweld of gevoelens van eenzaamheid. "Het wordt ze wel verteld, maar waarschijnlijk op een moment dat het niet tot ze doordringt. Omdat ze net in een instelling geplaatst zijn bijvoorbeeld en bezig zijn met andere dingen."

Daarnaast ontbreekt het aan vertrouwen in een goede afloop. "Ze voelen zich niet veilig genoeg om een klacht in te dienen en vinden de procedure te afstandelijk. Ze kennen de mensen vaak niet", somt Kalverboer op. "Ook zijn ze bang dat het gevolgen heeft voor hun verblijf: hoe de groepsleiding met ze omgaat of hoe het op de groep gaat."

Kalverboer pleit voor een laagdrempeliger procedure en methoden die beter aansluiten bij de belevingswereld van de doelgroep, zoals de mogelijkheid online, anoniem te melden. Ook is er betere feedback nodig aan de kinderen over wat er met hun opmerkingen wordt gedaan.

Nagellakset

In het rapport haalt Kalverboer ter illustratie ervaringen van kinderen aan. Zo zegt Roos dat er "heel veel achter de schermen" kan gebeuren, maar "als jongere heb je daar niks van door".

Tom prijst een begeleider die een nagellakset meenam naar het werk. "En dan ineens zit iedereen met elkaar te praten. Je kan over alles praten, er is gelijk vertrouwen."

Kalverboer: "Kinderen blijven zeggen: 'er is wel van alles gebeurd, maar ik heb het aan niemand durven zeggen, want niemand was geïnteresseerd'. Mensen vragen vaak niet eens 'hoe gaat het nu met jou?' of 'wat speelt er?' Als dat niet gevraagd wordt, ga je dat ook niet zeggen."

"Als kind heb je het recht om veilig op te groeien. En als dat niet gebeurt, heb je het recht om te klagen", zegt Kalverboer. "Zorg ervoor dat kinderen iemand hebben bij wie ze zich veilig voelen, want anders blijven we ook de schandalen houden."

Om de kans op een woning te vergroten zou de overheid subsidie op wonen moeten afbouwen. Dat adviseert het Centraal Planbureau (CPB) in een rapport over de woningmarkt.

Wie eenmaal goed zit, gaat er alleen maar op vooruit vanwege gunstig overheidsbeleid. Dat gaat ten koste van mensen die geen plek weten te bemachtigen op de woningmarkt. Het CPB heeft het over een "race to the top".

Naast het afbouwen van de hypotheekrenteaftrek voor woningbezitters, moeten ook huurders die voldoende verdienen gestimuleerd worden om een relatief goedkope huurwoning te verlaten. Op die manier kan het beperkte aantal Nederlandse woningen beter verdeeld worden, denkt het planbureau.

Woonladder

"De woningmarkt werkt als een ladder waarop iedereen zo hoog mogelijk probeert te komen", staat in het rapport. Volgens het CPB bepaalt rijkdom en beleid waar je op die ladder terechtkomt.

Sowieso is er nu niet voor iedereen plek op die ladder, zegt het planbureau. Dat heeft te maken met het aanbod. Er zijn te weinig woningen en de bouw van nieuwe huizen verloopt stroef, bevestigde recente bouwcijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Het gevaar is dat Nederlanders onderling met elkaar moeten strijden om een plekje op die woonladder. "Het helpen van de ene groep gaat noodzakelijkerwijs ten koste van de andere", zegt het CPB.

Hypotheekrenteaftrek

Overheidsbeleid versterkt de positie van mensen die qua wonen toch al goed zitten. Dat beleid moet stoppen, adviseert het CPB: "Koopsubsidies drijven woningprijzen op en leiden niet per se tot meer eigenwoningbezit."

Het planbureau doelt daarbij op de hypotheekrenteaftrek voor woningbezitters. De rente die kopers betalen over hun hypotheekschuld mogen zij deels aftrekken van het inkomen waarover belasting moet worden betaald.

Economen wijzen al langer op de oneerlijke effecten van de hypotheekrenteaftrek. In de afgelopen verkiezingscampagne beloofden meerdere partijen het fiscale voordeel voor woningbezitters sneller af te bouwen, waaronder CDA en D66. Coalitiepartij VVD is tegen afbouw. In het coalitieakkoord is het plan niet terug te vinden.

Sociale huur

Niet alleen kopers worden te veel geholpen. Ook sommige huurders krijgen steun die zij niet nodig hebben, concludeert het CPB-onderzoek. Het gaat dan vooral om mensen die in een sociale huurwoning zitten, maar door de jaren heen meer zijn gaan verdienen.

Die mensen zouden meer huur moeten gaan betalen voor hun sociale huurwoning, stelt het CPB voor. Dan verruilen mensen hun sociale huurwoning eerder voor duurdere vrije sector-huurwoning. Het CPB noemt zo'n lage huur voor hogere inkomens een "impliciete subsidie" omdat deze huurders minder betalen dan de markthuur.

Zo'n inkomensafhankelijke huurverhoging mogen woningcorporaties al doorvoeren, maar in de helft van de gevallen doen zij dat niet. Volgens het CPB zouden verhuurders vaker het inkomen van huurders kunnen toetsen.