Computerkunstenaar en videodiscjockey (vj) Micha Klein is gisteren na een kort ziekbed in het ziekenhuis overleden, bevestigt zijn broer Onno aan de NOS. Hij was zijn tijd ver vooruit met zijn creaties. Klein was 61 jaar.

Lang voordat kunstmatige intelligentie beeld kon genereren, liet Klein met zijn computerkunst al zien hoe hij een nieuwe werkelijkheid kon creëren. Klein genoot daarnaast internationale bekendheid door als vj kunst in de housescene te introduceren.

"Micha is te vroeg en te snel gegaan", zegt zijn geëmotioneerde broer. "Hij laat een vrouw en twee prachtige dochters achter."

Drie maanden geleden werd Klein, die de laatste jaren in Bali en Thailand woonde, ziek. "Hij is met heel veel moeite teruggekomen naar Nederland. Die reis werd hem al bijna fataal. Ook daarna bleef het maar slechter gaan. Woensdag zijn zijn vrouw en kinderen naar Nederland gekomen en gisteren is hij overleden", zegt Onno Klein.

'Wraak van de schilder'

Klein ging in 1983 in Amsterdam aan de Gerrit Rietveld Academie studeren. In 1987 liep hij in een kelder van het gebouw tegen een Commodore Amiga-computer aan, waarmee hij begon te experimenteren met computergraphics en al snel uitvond hoe de computer nieuwe mogelijkheden bood om kunst te maken.

Twee jaar later studeerde hij af in de computergraphics. De kunstenaar zei later dat zijn creaties met de computer de "wraak van de schilder op de fotografie" waren. Daarmee bedoelde hij dat de schilderkunst lange tijd overvleugeld was door de fotografie, maar kunstenaars dankzij de computer de werkelijkheid weer vrij konden vormen en manipuleren, zoals kunstschilders hadden gedaan vóór de opkomst van de fotografie.

Populaire Pillman

In de jaren negentig bracht hij de housescene tot leven door als vj muziek te combineren met live geanimeerde beelden. Zo ontwierp Klein het 3D-personage 'Pillman', dat vertoond werd tijdens muziekoptredens. Het figuurtje werd zo populair dat bezoekers van feesten zijn danspasjes gingen nadoen.

"Mijn Pillman is een symbool, een icoontje van de housecultuur. Ik geef de housecultuur een smoel", zei Klein in 1998 in NRC. In 2000 werd Pillman wereldberoemd toen rapper Eminem de animatiefiguur gebruikte in achtergrondprojecties tijdens zijn eerste internationale tour.

Klein maakte verder avant-gardistische, felgekleurde digitale kunstwerken, die te zien zijn in musea over de hele wereld. Een van zijn beroemdste kunstseries is Artificial Beauty uit 1998. Daarin kruiste hij met de computer foto's van tien Amsterdamse modellen om een soort superschoonheid te creëren. Met de serie liet Klein toen al zien, dus ver voor de AI-modellen van nu, hoe met digitale technieken beeld gemanipuleerd kon worden.

"Als je nu naar zijn werk kijkt, zie je dat hij zijn tijd zwaar vooruit was", zegt Onno Klein, die zelf ook studeerde aan de kunstacademie. "Inmiddels is dit soort werk zwaar achterhaald, maar hij en ik behoren tot de eersten die dit konden. Nu is het mainstream, maar Artificial Beauty was toen heel vooruitstrevend."

In Amsterdam en Arnhem hebben betogers aandacht gevraagd voor de nijpende situatie van de Koerden in Syrië. Ze eisten actie van de internationale gemeenschap. Op een opstootje in Amsterdam na verliepen de protestacties vreedzaam.

Op het Velperplein in het centrum van Arnhem zwaaiden honderden mensen met Koerdische vlaggen, net als eerder deze week. Met spandoeken werd gedemonstreerd tegen de executie en vernedering van Koerden in Syrië. Ook werden leuzen als 'Free Kurdistan' gescandeerd.

In Amsterdam werd een mars gelopen van het Leidseplein naar de Dam. Volgens een verslaggever van Het Parool waren er enkele duizenden deelnemers. De actievoerders toonden spandoeken met teksten als 'De EU geeft jouw geld aan jihadisten'. Die woorden verwijzen naar de Syrische president Sharaa, die aan het hoofd stond van een afsplitsing van al-Qaida.

Opruier aangevallen

Op het Rokin raakten enkele mensen slaags. Volgens de politie sprak een passerende man "opruiende woorden". Daarop vielen demonstranten hem aan. Agenten kwamen tussenbeide en daarbij raakte een agent gewond. Hij hoefde niet naar het ziekenhuis voor behandeling. De man die opruiende teksten had geroepen werd wel met verwondingen met een ambulance afgevoerd.

Het grote offensief van het Syrische leger tegen de Koerdische strijdkrachten heeft de afgelopen tijd zowel in het Midden-Oosten als in Europa tot pro-Koerdische demonstraties geleid. Op verschillende plekken kwam het tot confrontaties tussen aanhangers en tegenstanders van de machthebbers in Syrië. Donderdag raakten zes mensen gewond bij een steekpartij op een pro-Koerdische manifestatie in Antwerpen.

"Je ziet dat er over en weer, al dan niet via sociale media, geweld wordt uitgelokt", zegt burgemeester Marcouch van Arnhem. Hij beaamt dat er ook in Arnhem, net als in de rest van Europa, gewelddadige confrontaties zijn geweest. Dinsdagavond werd een man met pepperspray opgepakt bij een protest op het Velperplein.

Heftige beelden op sociale media

De heftige, veelal ongeverifiëerde beelden die rondgaan op sociale media van mensenrechtenschendingen in Syrië maken veel emoties los. Er worden wraakacties, moordpartijen, plunderingen en verkrachtingen gemeld. Er gaan bijvoorbeeld beelden rond van Koerdische vrouwen bij wie de haren worden afgeschoren en geknipt. Ook burgers van andere bevolkingsgroepen melden mensenrechtenschendingen.

Het noordoosten van Syrië stond jarenlang onder controle van strijdgroep SDF, die grotendeels bestaat uit Koerden. Het regeringsleger wordt bij zijn opmars geholpen door lokale Arabische milities. Onder de Arabische bevolking heerst grote onvrede over de SDF, onder meer over het ronselen van kindsoldaten.

Er komen steeds meer chocoladewinkels in het land. Tot vijf jaar geleden waren er steeds zo'n duizend gespecialiseerde chocoladewinkels. Inmiddels staat de teller op ruim 1400.

Zuid-Holland is koploper met het aantal chocolatiers, gevolgd door Noord-Holland, Brabant en Gelderland. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd bij de Kamer van Koophandel.

De toename is opvallend, omdat de afgelopen vijf jaar de prijs van cacao bijzonder hard is gestegen. Volgens ING-winkelstraateconoom Dirk Mulder raakt die hoge cacaoprijs vooral de chocolaverkoop in de supermarkt. De speciaalzaak heeft er in mindere mate last van, ziet hij: "Ambachtelijke chocola met bijzondere smaken wordt steeds meer als verwennerij gezien en ook vaker als cadeau gekocht."

TikTok-trendgevoelig

Dat beaamt Derk Cloosterman, mede-eigenaar van Madaq Chocolatier. De winkel startte in het najaar van 2022 in Nijmegen. Onlangs werd al de vijftiende vestiging geopend, in Breda. Filmpjes van handgemaakte lekkernijen op social media helpen enorm.

"Chocolade is heel TikTok-trendgevoelig", zegt Cloosterman. "We laten zien hoe het gemaakt wordt en de bijzondere smaken trekken mensen naar de winkel. Mensen zien chocolade ook een beetje als gezondere snoep."

ING-econoom Mulder herkent de combinatie van sociale media en bijzondere chocolade. "Laatst was die Dubai-chocolade een enorme hype. Nu gaat het weer over chocolade met mineralen en vitaminen erin of met minder suiker. Dat sluit dan weer aan bij de gezondheidstrend."

Gemaakt in de winkel

Toch hoeft niet elke chocoladewinkel het van de sociale media te hebben. "Ik heb in het begin niet eens zo veel reclame gemaakt", vertelt Amber de Bree, die in 2024 een vestiging van Olala Chocola opende in Zaltbommel. "Wij maken onze producten in de winkel. Dat klanten in de winkel zien hoe het gemaakt wordt, dat doet veel. Je merkt dat er echt veel vraag is naar kwalitatief goede chocolade."

De hype van speciale chocola is volgens Mulder in gang gezet met de lancering van het merk Tony's Chocolonely, twintig jaar geleden. "Voor die tijd had je in de supermarkt eigenlijk alleen chocola met hazelnoot, melk of puur. Tony's Chocolonely zette daar een hele variatie aan smaken tegenover. Dat zette een overgang van supermarktchocola naar ambachtelijke chocola in gang."

Wel blijft chocolade een seizoensproduct, erkent Cloosterman van Madaq. "In de zomer verkopen wij daarom vooral ijs, op basis van de smaken van onze bonbons. En macarons."

Interne opleiding

Toch is het volgens Mulder niet eenvoudig om een gespecialiseerde chocoladewinkel te beginnen. "Het is niet zo makkelijk als het openen van een koffiezaak of stroopwafelwinkel. Wie als chocolatier begint, doet vaak een opleiding patisserie of leert handmatig chocolade te maken."

De Bree doorliep een interne opleiding bij Olala Chocola. "Ik had bij een andere vestiging een workshop gevolgd. Toen begon dit vak bij mij te kriebelen."

Bij Madaq wordt de chocola door de uitbreiding van het aantal vestigingen niet meer in de winkels gemaakt. "Op ons hoofdkantoor in Velp werken tegenwoordig tien chocolatiers elke dag aan onze producten. We verkopen geen 150 bonbons, maar negen. De negen lekkerste, met pure ingrediënten. Als we amandel in een bonbon verwerken, dan voegen we er niets anders aan toe."

Kwaliteit van belang

Mulder stipt aan dat ook het soort cacao belangrijk is voor het succes van een chocoladewinkel: "Je moet echt premiumkwaliteit hebben om onderscheidend te kunnen zijn." Madaq haalt zijn cacao rechtstreeks bij een duurzame producent uit Colombia. "Dat is een wat duurdere variant, maar wel lekkerder", zegt Cloosterman.

De hoge cacaoprijs is wel een uitdaging, erkent hij. "Toen we begonnen, kochten we de cacao voor 9 euro per kilo. Nu is dat 20 euro. We hebben toen wel moeten inleveren op onze marge. Gelukkig daalt de cacaoprijs nu wat, omdat het afgelopen jaar een goed oogstjaar is geweest."