Hoe om te gaan met de aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran? Ook voor het kabinet is het "een worsteling", erkende minister Berendsen (CDA, Buitenlandse Zaken) vandaag tijdens het vragenuur.

In de Tweede Kamer lijkt niemand er rouwig om dat het Iraanse regime, dat de bevolking hard onderdrukt, wordt aangepakt. Maar of dat op de juiste manier gebeurt, daarover verschillen de politieke partijen erg van mening: het ene deel van de Kamer staat volledig achter de aanval, terwijl partijen op het linker spectrum zeer kritisch zijn.

'Zuinige reactie'

Het kabinet kwam afgelopen dagen met meerdere reacties op de aanval. Dit weekend riep Berendsen in een statement op tot "terughoudendheid" en om "escalatie te voorkomen". Na een paar dagen veranderde dat, toen hij zei "begrip" te hebben voor de aanval "gezien het enorme risico en de dreiging die uitgaat van het Iraanse regime".

"Had die reactie niet eerder kunnen komen, en had de bewoording niet steviger gekund?", vroeg Ruben Brekelmans, de nieuwe VVD-fractievoorzitter, tot voor kort minister van Defensie. Hij kreeg bijval van onder meer de SGP, Groep Markuszower en JA21.

"We vonden de reactie ook wat zuinigjes, maar zijn blij dat het kabinet begrip opbrengt voor de militaire interventie", zegt bijvoorbeeld Michiel Hoogeveen van JA21. Markuszower gaat nog een stuk verder: hij zou Amerika en Israël zelfs militaire steun willen geven. "En het minimale wat je kan doen is politieke steun geven", zo vindt hij.

'Hoe rijmt dit met elkaar?'

Op links zijn er vooral vragen of het kabinet de aanval van de Verenigde Staten en Israël niet juist veel harder moet veroordelen. "Ik heb veel moeite met het begrip dat de minister uit voor de aanval, terwijl hij ook zegt dat landen zich aan het internationaal recht moeten houden", zegt Volt-leider Laurens Dassen. "Hoe rijmen die twee zich met elkaar?"

Ook onder meer GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren, SP en Denk zijn om deze reden kritisch. "Je bent niet voorstander van het internationale recht, maar nu even niet", vindt bijvoorbeeld Sarah Dobbe van de SP. "Dit is geen bevrijdingsactie voor het volk van Iran, maar een actie voor de olie en de belangen van Trump."

Vuurdoop in de Tweede Kamer

Het vragenuur in de Tweede Kamer is voor Berendsen meteen zijn vuurdoop als minister van Buitenlandse Zaken. Hij probeerde vooral geen enkele partij voor het hoofd te stoten, want ook binnen zijn eigen coalitie wordt er verschillend over de aanval op Iran gedacht.

Waar Brekelmans (VVD) "een stevige" reactie eist, vraagt Hanneke van der Werf (D66) zich af of de aanval van de Verenigde Staten en Israël wel zal leiden tot "een vrij en veilig Iran". Berendsen blijft benadrukken dat de kwestie "lastig" is en "niet zwart-wit". "We kunnen er zeker van zijn dat we dit gesprek vaker met elkaar zullen voeren", zo voorspelt hij.

Van wittebroodsweken voor de kersverse premier Rob Jetten is geen sprake, bleek vandaag ook bij zijn kennismakingsbezoek aan Brussel. Het bezoek stond grotendeels in het teken van de Iranoorlog. "Dat kwam in elk gesprek voorbij door de de ontzettende escalatie die daar nu gaande is", zei de premier na afloop.

Het kabinet heeft begrip voor de oorlog die Amerika en Israël begonnen tegen Iran. "Het internationaal recht is altijd lastig in dit soort situaties", zegt Jetten. "Het is duidelijk dat de acties die afgelopen weekend zijn begonnen enigszins op gespannen voet staan met dat recht. Maar tegelijk kunnen we niet ontkennen dat het Iraanse regime al lange tijd niet alleen voor zijn eigen onderdanen een bruut regime is, maar ook op heel veel andere plekken in de regio voor onveiligheid en instabiliteit zorgt."

Die Nederlandse worsteling is overal in de EU zichtbaar: hoe staan we eigenlijk tegenover de Amerikaans/Israëlische aanval op Iran? Dat de wereld een betere plek zónder ayatollah Khamenei, daar is iedereen het over eens. Daar eindigt meteen de eensgezindheid, want EU-leiders kijken verschillend naar de legitimiteit van de oorlog.

Internationaal recht

Premier Sanchez uitte als enige harde kritiek op president Trump: "Spanje is tegen een ongerechtvaardigde en gevaarlijke militaire interventie die niet volgens het internationaal recht is', zei hij na het begin van de aanvallen. Ook verbiedt Sanchez de Amerikaanse president militaire bases in zijn land te gebruiken om aanvallen op Iran uit te voeren.

Het leidde tot grote ergernis in Amerika, en ook binnen de EU klonken afkeurende reacties. "Dit is niet het moment om bondgenoten de les te lezen", zei de Duitse bondskanselier Merz, nu op bezoek in Washington. "Het beoordelen van de gebeurtenissen naar internationaal recht zal weinig effect hebben."

Het blijft opvallend stil over dit thema in de EU, die normaal gesproken vaak en veel hamert op het belang van internationaal recht. Niemand wil de Amerikaanse president van zich vervreemden. Trump is nodig om een einde te maken aan een oorlog die voor Europa veel dichterbij voelt, die in Oekraïne. Velen vrezen dat de Iranoorlog de aandacht van de Amerikaanse president afleidt.

Het recht van de sterkste

Voor deskundigen staat vast dat de aanvallen op Iran niet mogen volgens het internationaal recht. Volgens hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga kiezen de Europeanen 'opportunistisch en strategisch' positie. "Ook de Europeanen hebben er baat bij dat Iran geen nucleaire wapens krijgt en dat daar ten behoeve van de bevolking een ander regime komt. Maar de manier waarop, is niet elegant", vindt hij, "en we moeten oppassen dat we Trumps manier normaal gaan vinden."

Zelf laat de Amerikaanse president er geen twijfel over bestaan. "Ik heb het internationaal recht niet nodig", zei hij begin dit jaar tegen de New York Times. Zijn topadviseur Stephen Miller sprak over "het recht van de sterkste" toen het ging over Groenland, waar Trump zijn oog op had laten vallen. EU-leiders spraken hem daar toen wél op aan.

Gevolgen voor EU kunnen groot zijn

Verder zijn er in de hele EU praktische zorgen over de gevolgen die de oorlog in het Midden-Oosten kan krijgen. Honderdduizenden EU-inwoners in de regio lopen gevaar, enkele landen begonnen al met evacuaties. Hogere energieprijzen zullen ook de Unie raken en volgens het Asielagentschap van de EU kan een "ongekende vluchtelingenstroom" op gang komen.

EU-lidstaat Cyprus staat al onder hoogspanning. Cyprus ligt in de vuurlinie, op 400 kilometer voor de kust van Israël. Een Britse militaire basis werd getroffen door een Iraanse drone, kort nadat premier Starmer de Amerikanen toestemming gaf militaire bases te gebruiken voor 'defensieve' acties richting Iran, zoals het uitschakelen van raketlanceerinstallaties. Andere drones werden onderschept, de kans is groot dat dit niet de laatste aanval is, Iran ziet het eiland als doelwit.

Cyprus is dit halfjaar EU-voorzitter. De aanvallen leidden tot de annulering van vluchten en uitstel van EU-vergaderingen die deze week gepland staan op het eiland. Komende maand zijn staatshoofden en regeringsleiders te gast op een EU-top in de hoofdstad Nicosia.

Griekenland en Frankrijk stuurden schepen en gevechtsvliegtuigen om Cyprus te beschermen, Groot-Brittannië overweegt een oorlogsschip te sturen. Cyprus zou een beroep kunnen doen op artikel 42.7 van de EU, waarin landen beloven elkaar bij te staan bij een aanval, een variant op NAVO-artikel 5 'een aanval op één is een aanval op allen'.

Cyprus is geen lid van het militaire bondgenootschap, en heeft de EU nog niet gevraagd om bijstand. Mocht dat wél gebeuren, dan is het risico dat de Unie direct betrokken raakt bij de oorlog levensgroot.

De consequenties van de Iranoorlog voor de EU kunnen groot zijn, maar de EU staat grotendeels aan de zijlijn. De escalatie in het Midden-Oosten is een nieuw hoofdpijndossier voor de Europeanen in hun toch al moeilijke relatie met Donald Trump.

PVV-leider Wilders ontkent dat hij voor het afzeggen van het NOS Radiodebat tijdens de verkiezingscampagne misbruik heeft gemaakt van de dreiging van een Belgische terreurcel. Dat deed hij vanmiddag op vragen van journalisten over gelekte appjes aan zijn voormalige vertrouweling Gidi Markuszower.

De Volkskrant publiceerde de appjes zaterdag en leidde eruit af dat Wilders een list zocht om onder debatten uit te komen.

"Kon ik die debatten maar skippen", "Waarom moet ik dan naar die stomme debatten?" en "Verzin een smoes dat ik niet hoef te gaan", citeerde de krant. Wilders zegt in de appjes ook dat hij zich "niet oké" voelt, maar bang is om "als lafaard" gezien te worden als hij afzegt.

Wilders was zaterdag door diverse media om een reactie gevraagd, maar die bleef toen uit.

Vandaag zei hij tegen de verzamelde pers in de wandelgangen van de Tweede Kamer in eerste instantie "alle vragen te begrijpen", maar niet te gaan reageren op "berichten die privé waren".

Op de vraag waarom hij "misbruik heeft gemaakt van de dreigende situatie van een terreurcel in België om niet mee te doen aan de debatten" ging Wilders toch in. "Nou, dat heb ik in ieder geval niet", zei hij. "Ik wou dat ik u alles kon vertellen wat daar toen speelde. Dat kan en mag ik helaas niet. Maar dat is in ieder geval iets wat echt bezijden de waarheid is."

Wilders zei op alle andere vragen over de gelekte appjes niet in te gaan, want dat "zou een beloning geven om het nog vaker te doen" .

'Please please'

Het speelde zich allemaal af voor het NOS Radiodebat op 10 oktober, het eerste grote verkiezingsdebat. Op het laatste moment zegde Wilders die dag af, omdat hij mogelijk doelwit was geweest van een terreurcel in België die net was opgerold. De NOS stelde hem voor om telefonisch mee te doen, maar daar bedankte hij ook voor.

Uit het appverkeer dat de Volkskrant openbaar maakte, blijkt dat Wilders het debat al dagen van tevoren niet zag zitten. Op de dag van het debat appt hij om 13.16 uur aan Markuszower om "please please" iets te bedenken om eronderuit te komen. Om 13.28 uur komt Wilders zelf in een appje aan Markuszower met het bericht over de terreurdreiging.

Om 13.53 uur stuurde Wilders via X het bericht dat hij niet meedeed aan het debat. Dat was zeven minuten voordat het debat zou beginnen.

Markuszower erkent appjes

Markuszower, die zich eind januari met zes anderen afscheidde van de PVV-fractie, erkent vandaag dat hij een aantal appjes aan de Volkskrant heeft laten zien.

Hij laat in het midden of de appjes van Wilders als smoesjes gezien kunnen worden. Ook als "vertrouweling" kun je "niet altijd in iemands hoofd kijken", zegt hij.

Hij geeft geen duidelijke antwoorden op de vraag of hij spijt heeft van het lekken van de appjes. "Je weet nooit of iets goed of slecht is."

Hij wijst erop dat hij het interview met de krant enige weken geleden gaf. Hij zegt dat hij recent contact met Wilders heeft gehad en wil nu met "een wat positievere bril naar het verleden en de toekomst kijken".

Op de vraag van journalisten aan Wilders of hij niet opnieuw misbruik van de situatie maakt door nu te zeggen dat hij opnieuw niets kan zeggen, zegt Wilders: Het is de waarheid. Ik hoop dat u nooit in de situatie komt met uw grote mond", en loopt boos weg.

Kijk hier hoe dat gaat: