De afgelopen drie dagen is het ene na het andere land betrokken geraakt bij de nieuwe oorlog in het Midden-Oosten, niet alleen in de Golf-regio, maar ook in Europa. In hoeverre is het onvermijdelijk dat zij worden meegesleurd in deze oorlog?

Hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga verwacht niet dat de Golflanden zich actief zullen aansluiten bij de VS. "Dat heeft de VS niet nodig en zou de coördinatie alleen maar bemoeilijken, maar ze zijn al wel betrokken doordat de Straat van Hormuz wordt bedreigd, net als verschillende steden. En er zullen ook burgers omkomen."

"We staan op een moeilijk en cruciaal punt", zegt Midden-Oosten deskundige Paul Aarts. "De eerste impuls is vaak: 'ik moet terugslaan, want mijn land is aangevallen'." Zelfbeheersing is volgens hem nu heel belangrijk, want escaleren is makkelijker dan de-escaleren.

Risico op uitbreiding

Aarts verwacht dat die vergeldingsdrang gevoeld zal worden in alle getroffen landen, maar hoort verschillende inschattingen van deskundigen uit de regio.

"De een zegt: we moeten alles op alles zetten om te de-escaleren. Een ander zegt: wellicht gaat Iran echt alle grote olie-installaties in de regio opblazen als het met de rug tegen de muur staat. Dan zakt de wereldeconomie in elkaar en dat heeft catastrofale gevolgen voor ons allemaal."

"Iran houdt zich nog in, zou je kunnen zeggen, maar nu al ontstaan er problemen voor de economische moderniseringsagenda van de Golfstaten. Denk bijvoorbeeld aan handel- en vliegroutes", zegt Midden-Oostendeskundige Erwin van Veen van Clingendael. "Hoe langer dit duurt, hoe groter het effect en de schade is in de Golfregio."

Ook hij denkt dat de Golfstaten niet actief zullen meedoen. "Ik denk dat de Golfstaten niet snel offensief militair in actie komen, omdat hun energie-infrastructuur kwetsbaar is en de luchtverdediging niet optimaal functioneert, want daar komt nog het nodige doorheen."

Bovendien dreigt er dan nog meer gevaar, zegt Van Veen. "Ik denk dat Iran, als het wil, veel grotere bombardementen kan uitvoeren op allerlei olie- en gasinstallaties en dan zijn ze in de Golf nog veel verder van huis."

Het conflict dreigt zich ook verder uit te breiden, zegt Van Veen. "Behalve de Golfstaten is het duidelijk dat ook Libanon hierbij betrokken wordt, omdat Israël nog een rekening met Hezbollah heeft openstaan. Of dat ook geldt voor Irak, waar ook pro-Iraanse groepen actief zijn, zal afhangen van de duur van het conflict."

Internationaal recht

De deskundigen wijzen erop dat de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran weliswaar een schending van het internationaal recht vormen, maar dat veel Westerse landen dit lijken te accepteren.

"We weten allemaal dat dit in strijd is met het internationale recht.", zegt Osinga. Volgens hem kiezen de Europeanen "opportunistisch en strategisch" een positie. "Ook de Europeanen hebben er baat bij dat Iran geen nucleaire wapens krijgt en dat daar ten behoeve van de bevolking een ander regime komt."

"Maar de manier waarop dat gebeurt, is niet elegant", vindt hij, "en we moeten oppassen dat we Trumps manier normaal gaan vinden."

Liveblog

Volg de laatste ontwikkelingen in en rond Iran in ons liveblog.

Dat veel Europese landen alleen de vergeldingsaanvallen van Iran veroordeelden en niet die van Israël en de VS komt onder meer voort uit wat we oriëntalisme noemen, aldus Aarts. "Wij zijn Westers, dus alles wat zich verzet tegen de Westerse hegemonie, en zeker een land als de Islamitische Republiek Iran, wordt no matter what afgekeurd."

Bij Israël is dat vaak andersom, ziet hij. "Dat is de dubbele standaard in de politiek en dat geldt zeker ook voor Nederland."

Oorlogsrecht en Oekraïne

"Het eerste wat je zou moeten doen, is de Amerikaanse en Israëlische aanvallen veroordelen en dan de Iraanse aanvallen op civiele doelen. Dat Iran het recht heeft op tegenaanvallen, dat ligt vast in het oorlogsrecht", zegt Aarts. "Het Iraanse regime is een bloeddorstig regime, maar dat geeft een ander land niet het recht om zich met de interne aangelegenheden te bemoeien."

Osinga ziet nog een andere strategische overweging voor de Europese houding: "De Europeanen bekijken ook wat dit betekent voor de oorlog in Oekraïne. Er leven zorgen over de hoeveelheid afweerrakketen die de lucht in moeten worden geschoten, die hadden ze liever naar Oekraïne gestuurd."

De belangrijkste weg is nu de diplomatie, zegt Aarts. "Richting Israël zal dat een harde dobber worden, want dat heeft zijn zinnen gezet op het klein maken van Iran", zegt hij. "Maar misschien is Trump wel beïnvloedbaar, want de Golfstaten zijn aantrekkelijke zakenpartners. Als die landen eraan onderdoor gaan, is dat allesbehalve profijtelijk voor de zakenman Trump."

Als eerste Europese leider sinds het begin van de oorlog in Iran bezoekt de Duitse bondskanselier Merz vandaag de Amerikaanse president Trump. Wat zijn boodschap is voor de Amerikanen blijft vooralsnog onduidelijk.

Het bezoek, dat al langer stond gepland, zou eerder vooral draaien om importheffingen, de oorlog in Oekraïne en de omgang met China. Inmiddels ligt de focus meer op Iran. Dat de oorlog ook de Duitsers kan raken is duidelijk, maar ook dat ze daarbij aan de zijlijn staan.

'Zielig en zwak'

Dat de Amerikaans-Israëlische aanvallen voor de Duitse regering niet vanzelfsprekend zijn, bleek afgelopen zaterdag. In een gemeenschappelijke verklaring met het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk steunde Merz de aanvallen niet. In plaats daarvan riepen de drie landen op om de onderhandelingen met Iran weer op te pakken.

Dat schoot in het verkeerde keelgat van de Republikeinse senator Lindsey Graham. In een bericht noemde de Amerikaanse politicus de drie "zielig" en "zwak".

Voor de Duitse regering zijn de aanvallen op Iran een politiek dilemma. Duitse rechtsgeleerden zijn het erover eens dat ze niet in lijn zijn met het volkenrecht, dat juist werd ontwikkeld na de Duitse gruweldaden in de Tweede Wereldoorlog.

Internationaal recht opzij geschoven

Tegelijk wil Merz Trump niet te veel tegen de haren instrijken, ook vanwege de steun in Oekraïne en zorgen over Amerikaanse importheffingen. Helemaal niet als zijn regering toch weinig aan de situatie lijkt te kunnen veranderen.

En dus was zijn boodschap zondag, na een bijeenkomst van de Duitse veiligheidsraad, ontnuchterend. "Het beoordelen van de gebeurtenissen naar internationaal recht zal relatief weinig effect hebben", aldus de bondskanselier.

Hij verwijst naar de decennialange veroordelingen door Europa van de Iraanse schendingen van het internationaal recht en uitgebreide sanctiepakketten, die tot weinig hebben geleid. "Ook omdat we niet bereid waren om fundamentele belangen zo nodig met militair geweld door te zetten."

Dan past alleen een rol aan de zijlijn, zo stelt Merz. "Dit is niet het moment om onze partners en bondgenoten de les te lezen. Ondanks onze bedenkingen delen we veel van hun doelen zonder dat we die daadwerkelijk zelf kunnen bereiken."

Tegelijk betwijfelt de Duitse regering openlijk of de Amerikanen en Israëliërs via deze aanvallen hun doel zullen bereiken: Iran van atoomwapens en ballistische raketten ontdoen. Dat geldt ook voor het omverwerpen van het regime. "Irans interne dynamiek is moeilijk te begrijpen", aldus de bondskanselier.

Over Duitse directe betrokkenheid zegt minister van Buitenlandse Zaken Johann Wadephul nadrukkelijk dat de militaire inzet beperkt blijft tot zelfverdediging van Duitse militairen die op internationale bases in Jordanië en Irak zijn gestationeerd. Tegelijk voelt de regering zich verplicht om zich achter Israël te scharen, vanwege de Duitse verantwoordelijkheid voor de Holocaust.

"Het minste wat wij kunnen bieden is politieke steun voor de staat Israël, waarvoor wij een bijzondere verantwoordelijkheid dragen", aldus Wadephul zondagavond in de Duitse talkshow Caren Miosga. En, voegt hij toe, "voor onze nauwste bondgenoot: de VS". Opvallend, omdat Merz twee weken geleden in zijn toespraak op de veiligheidsconferentie in München nog concludeerde: "Er is een kloof ontstaan met de VS".

Beperkte inbreng

Hoe nauw dat bondgenootschap daadwerkelijk is, zal de Duitse regeringsleider ervaren als hij vanmiddag aanschuift voor een lunch in het Oval Office. Ook is er een persmoment gepland bij de beruchte open haard.

Toen de bondskanselier daar negen maanden geleden aanschoof, was Trump volgens Duitse berekeningen 90 procent van de tijd aan het woord, Merz 10 procent. Dat bezoek gold als een succes.

Correspondent Europese Unie en NAVO Kysia Hekster:

"De Duitse worsteling met de oorlog in Iran geldt voor meer Europese landen. De afgelopen dagen is duidelijk zichtbaar hoe het in veel EU-landen laveren blijft tussen begrip voor de Amerikaanse oorlog in Iran en voorzichtige kritiek op de Verenigde Staten omdat die zich niets aantrekken van het internationaal recht.

De Duitse bondskanselier heeft ook een Europees boodschappenlijstje in zijn zak voor Trump. Hij heeft overlegd met zijn EU-bondgenoten en zal ook andere gevoelige onderwerpen aan de orde proberen te stellen, is de verwachting.

Veel Europese leiders vrezen dat het conflict in het Midden-Oosten de aandacht van de Amerikaanse president afleidt van de oorlog in Oekraïne en dat het voor president Zelensky nu nog moeilijker wordt luchtafweerraketten te krijgen omdat die nodig zijn in het Midden-Oosten.

Daarnaast moet Merz ook nog de EU-zorgen over de Amerikaanse importheffingen aan de orde stellen, dus het wordt voor hem op eieren lopen. Vanuit veel Europese hoofdsteden zal daarom goed gekeken worden naar hoe zijn bezoek aan het Witte Huis verloopt."

De Amerikaanse first lady Melania Trump heeft bij een bijeenkomst van de VN-veiligheidsraad gehamerd op het belang van vrede en onderwijs voor de ontwikkeling van kinderen wereldwijd. Het was voor het eerst dat een presidentsvrouw een vergadering leidde van het belangrijkste beleidsorgaan van de Verenigde Naties. De VS vervult momenteel het maandelijks roulerende voorzitterschap.

Het bezoek van Melania Trump was al aangekondigd voordat de VS met Israël de aanval opende op Iran. Hoewel ze het in haar toespraak had over het leed van kinderen in conflictgebieden, zweeg ze over de huidige strijd. Wel sprak ze haar condoleances uit voor niet nader genoemde "helden die zijn gevallen voor de vrijheid" en wenste ze gewonden een snel herstel.

Iran sprak vooraf laatdunkend over het bezoek. VN-ambassadeur Amir Saeid Iravani noemde het "beschamend en hypocriet" om een vredesoproep te doen "terwijl de VS raketten afvuurt op Iraanse steden, scholen bombardeert en kinderen doodt".

'Conflicten door onwetendheid'

Melania werd bij de VN verwelkomd door secretaris-generaal António Guterres. Het bezoek werd ook voor de Amerikaans-Israëlische aanval al als saillant gezien, vanwege de uitgesproken kritiek van haar echtgenoot op de VN.

President Trump eist hervormingen, weigert miljarden aan contributie te betalen en trok de financiering in voor organisaties die juist werken aan de doelen waar Melania voor pleit, zoals Unicef en Unesco. "De VS steunt alle kinderen wereldwijd", zei Melania desalniettemin. "Ik hoop dat jullie snel vrede zullen kennen."

Ze onderstreepte het belang van algemeen onderwijs en opgroeien in vrede. "Conflict komt voort uit onwetendheid, maar kennis schept begrip. Angst maakt dan plaats voor vrede en eendracht", zei de presidentsvrouw.

Als kinderen opgroeien in conflict, groeien ze vaak uit tot starre denkers die zich vastklampen aan vooroordelen en weinig oog hebben voor de waardigheid van anderen, vertelde ze verder. "Als een land meningen belemmert, belemmert het zijn eigen toekomst."

Meisjesschool verwoest

De Iraanse VN-ambassadeur meent dat Trump boter op haar hoofd heeft vanwege het beleid van haar man. "De VS ziet 'het beschermen van kinderen' en 'het handhaven van internationale vrede en veiligheid' overduidelijk anders dan het VN-handvest bedoelt", smaalde hij vooraf tegen de pers.

Iravani verwees expliciet naar de verwoesting van een meisjesschool op de eerste dag van het huidige conflict. Volgens zijn land kwamen daarbij 165 mensen om door de inslag van een vijandelijke raket.

De VS en Israël onderzoeken wat er gebeurd is. Volgens de Amerikaanse minister Rubio van Buitenlandse Zaken is de school niet expres geraakt. Israël ontkent zelfs dat er op het moment van de explosie aanvallen in de buurt plaatsvonden. Onduidelijk is daarom nog wat er precies is gebeurd.

Grotendeels afzijdig

Hoewel Melania Trump zweeg over de oorlog in Iran, verwees VN-topdiplomaat Rosemary DiCarlo tijdens de zitting daar wel naar. Ze herinnerde eraan dat er sinds de Tweede Wereldoorlog niet zo veel gewapende conflicten worden geteld en dat ook de strijd in het Midden-Oosten het belang van het onderwerp onderstreept. "De realiteit is duidelijk: als er een conflict uitbreekt, lijden de kinderen het meest."

Melania Trump zette zich in het verleden vaker in voor kinderen. Zo viel ze al eens het harde migratiebeleid van haar man voor kinderen af en schreef ze vorig jaar een brief aan president Poetin om door Rusland ontvoerde Oekraïense kinderen terug te krijgen.

De first lady hield zich het afgelopen jaar tijdens de tweede presidentstermijn van haar man grotendeels afzijdig. Recent trad ze wat meer in de openbaarheid, bijvoorbeeld met een documentaire over haar eerste jaar terug in Washington die grotendeels flopte.